İkinci Yalta Konferansı
ABD başkanı kaçık Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Lideri Xi Jinping’in ev sahipliğini yaptığı Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Konferansı çerçevesinde bir araya geldiler. Çin’in silikon vadisi olarak ün yapan Shenzhen kentinde düzenlenen konferans aslında Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Örgütü’nün toplantısından çok, beş altı yıldır kıyasıya yaşanan savaşlara son verip yeni bir dünya düzeninin kurulması çalışmalarının ele alındığı üçlü bir zirveye benziyordu. Zirveyle ilgili ilk haberleri okuduğumda aklıma bunun yeni bir Yalta Konferansı’na benzediği oldu. Putin de zirveden sonra yaptığı açıklamada benim bu görüşümü doğrular biçimde sözler söyledi.
Zamanınızı fazla almak istemem ama Yalta Konferansı’nın tarihçesini burada kısaca yazmadan geçmek de olmaz. İkinci Dünya Savaşı’nın, Alman Nazi rejiminin teslimiyetiyle sona erme aşamasına gelmesine yakın, Şubat 1945’te, galip müttefik kuvvetlerin temsilcileri olan dönemin ABD Başkanı Theodore Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği Lideri Josef Stalin, Ukrayna’nın (o zaman Sovyet toprağı) Yalta limanında, denize nazır, mütevazı bir binada bir araya gelerek dünya düzenini yeniden şekillendirecek bir anlaşmayı imzaladılar. Bu anlaşmadan sonra Birleşmiş Milletler Örgütü resmen kuruldu, dünya iki kutuplu hale geldi. Yani Batı blokuyla Sovyet bloku kendi etki alanlarını aralarında paylaştılar ve Soğuk Savaş ilan edildi. Evet, Yalta Konferansı’nın ardından Soğuk Savaş dönemi 1991 yılına, Sovyetler Birliği dağılıncaya kadar sürdü. Ne var ki Soğuk Savaş’ın olduğu iki kutuplu dünyada sıcak çatışmalar nadiren yaşandı. Adı üstünde, Soğuk Savaş’tı. İki blok arasında zaman zaman yaşanan gerilimlerin tonu sonuçta diplomasi yoluyla düşürülebiliyordu.
Sovyetler Birliği’nin dağılıp Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve küreselleşmenin egemen olduğu dünyamız ise bugüne kadar bölgesel, ama ilan edilmemiş, neredeyse dünya savaşlarına sahne oldu. Şimdi, anladığım kadarıyla bu üç ülkede müesses nizamlar artık işlerin savaşlarla yürüyemeyeceğini, askeri-sanayi işbirliği düzeninin tıkandığını, özellikle de Rusya- Ukrayna, ABD-İsrail-İran savaşlarının ciddi bir nükleer çatışma tehlikesi yarattığını tespit etmiş olmalılar ki bu üçlü zirveye gerek duyuldu.
Zirvenin aktörlerine baktığımda biri hariç öbür ikisi Yalta Konferansı’na katılan ülkelerin temsilcileri. Biri derken Çin’i kast ediyorum. Acaba Çin Lideri Xi Jinping, zirvede kendi ülkesi adına hazır bulunurken kripto İngiltere temsilcisi miydi? Aklıma takılan önemli bir soru bu.
Üçlü zirve sonunda yayınlanan ortak bildiriyi okuyunca pek de yanılmadığımı anladım. Üç lider de nükleer güç kullanılmasından yana değildi. Savaşların bir şekilde sonlandırılmasını istiyorlardı. Üçü de hidro karbon üretimine hız verilmesinden yanaydı. Yani dünyada petrolün egemenliği bir süre daha devam edecekti.
Zirveden sonra bir açıklama yapan Trump dedi ki: “Önceleri siyasi liderler anlaşmazlık içinde oldukları kişiliklerle yüzyüze konuşmaktan kaçınırlar, bunu reddederlerdi. Biz bunun tam tersini yapıyor, görüşerek farklılıklarımızı anlamaya çalışıyoruz.”
Öte yandan Putin de açıklamasında, zirvenin Yalta Konferansı’na benzediğine atıfta bulunarak şunları söyledi:
“Yalta’da hiç kimse dünyayı bölmedi. Yalta İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan gerçekleri sistematik hale getirdi. Mesele bu kadar basit. Bugüne gelirsek, önümüzdeki gerçekleri kabul etmek zorundayız.”
Çin Lideri Xi’nin kapanış konuşması da bir hayli anlamlıydı:
“Putin ve Trump’la yaptığımız görüşmeler bir hayli olumlu, yapıcı ve üretken geçti. İkinci Dünya Savaşı’nda ülkelerimizin yanyana savaştıklarını hiç bir zaman akıldan çıkarmayalım.”
Beni en çok meraklandıran, ortak bildirinin ve cumhurbaşkanlarının yumuşak tonuna rağmen üç liderin kendi egemenlik alanlarını kavgasız gürültüsüz nasıl yeniden bölüşecekleri. Çünkü, ortak bildiride ve açıklamalarında hemfikir görünseler de üç liderin birbirinden çok farklı gündemleri var. Bir de, bugün artık devrini tamamlayıp fonksiyonsuz hale gelen Birleşmiş Milletler Örgütü (BM) yerine yeni bir uluslararası hakem yapısının mı kurulacağı. Ortak bildiride, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin, ağır insanlık suçları işledikleri saptanan siyasi liderlere karşı yaptırım uygulanması yetkisinin tırpanlanması isteniyor.
Zirvenin sonuç etkilerini yaşayıp göreceğiz. Ancak tespitimde ısrarlıyım. Shenzhen zirvesi İkinci Yalta Konferansı’dır. Zaten Putin de bu görüşümü doğruluyor.