Hukukun Bittiği Yerde Başlayanlar
İnsanların bir arada yaşayabilmesi, aralarındaki anlaşmazlıklarda kendi güçlerine değil, hukukun hükmüne başvurmayı kabul etmelerine dayanır. Devletin varlık nedeni de bu tarihsel uzlaşmadır: İnsanların haklarını kendi güçleriyle aramak yerine hukuka emanet etmeleri karşılığında, adaletin herkes için güvence altına alındığı bir düzen kurmak. Hukuk, güçlü olanın haklı sayılmasını değil, haklı olanın güçlü karşısında da korunmasını mümkün kıldığı ölçüde anlam taşır.
Yaklaşık dört bin yıl önce Babil Kralı Hammurabi bile kanunlarını oluştururken güçlülerin zayıfları ezmesini önlemeyi amaçlıyordu. Asırlar sonra, Batı hukuk geleneğinin temellerini atan Roma hukukunda ise adalet, “Herkese hakkı olanı zamanında vermek yönündeki sürekli ve sarsılmaz irade” olarak tanımlandı.
İnsanlık binlerce yıldır aynı sorunun peşinde: Gücü hakka tabi kılmak. Bugün hala bunu başaramıyorsak, hukuk tarihindeki onca ilerlemenin anlamı ne?
Bugün hukukun karşı karşıya olduğu sorunların en başında, yargı bağımsızlığından söz edilememesi, yargının siyasallaşması ve kuvvetler ayrılığının aşınması geliyor. Hukukun gücünü siyasi iktidardan değil, bağımsızlığından aldığı bir düzen kurmadan gerçek adaletten söz edemeyiz. Ancak bu temel sorunun ötesinde, vatandaşın gündelik hayatında doğrudan karşılaştığı bir başka mesele daha var: Hukukun zamanında işlememesi, hakların yıllarca teslim edilememesi. Çünkü adaletin yalnızca bağımsız ve tarafsız olması yetmez; zamanında da tecelli etmesi gerekir.
Peki, hukuk bu temel görevini yerine getiremediğinde ne olur?
İnsanlık, bir arada yaşayabilmek için yüzyıllar boyunca aşmaya çalıştığı o ilkel güç düzenine geri döner. İnsanlar adaleti kendi imkânlarıyla aramaya yönelir. Kimin ne kadar güçlü olduğu, kimin haklı olduğundan daha fazla önem kazanmaya başlar…
HUKUK VAR, ADALET NEREDE?
Hukukun gücü, insanların günlük hayatlarında kendilerini ne kadar güvende hissettiğiyle ölçülür. Bir sözleşmeye imza atarken, birine borç verirken, evlenirken, evini kiraya verirken… İnsanlar haklarının korunacağına güvenerek karar alır. Bu güven sarsıldığında, hayatın en sıradan ilişkilerinin bile çatışma kaynağına dönüşmesi kaçınılmazdır.
Örneğin barınma hakkı, insanın en temel ihtiyaçlarından biridir. Kiracının korunması bu yüzden önemlidir. Ancak hukuk, taraflardan birini korurken diğerini çaresiz bırakamaz. Kiracıları korumak amacıyla geçmişte oluşturulan düzenlemeler, bugünün kalabalık şehirlerinde ve değişen ekonomik koşullarında yeniden değerlendirilmek zorundadır. Kirasını ödemeyen bir kiracının yıllarca tahliye edilememesi de ciddi bir adaletsizliktir.
Ev sahibiyle kiracıyı birbirine düşüren, çoğu zaman aralarındaki anlaşmazlığın zamanında çözülememesidir. Üstelik mesele yalnızca kiranın ödenmemesi de değil. Yıllardır aynı konutta oturup kirası güncel piyasa koşullarının çok altında kalan, makul bir artışta uzlaşmaya yanaşmayan kiracılarla yaşanan uyuşmazlıklar da var. Bu anlaşmazlıklar mahkemeye taşındığında ise yıllarca karar bekleniyor. Yerel mahkemede süregiden dava, istinaf ve temyiz aşamalarıyla daha da uzuyor. Tarafların ömrü tükeniyor, dava bitmiyor. Kiracılık ilişkisi, bir başkasının mülküne fiilen el koyma, diğer bir deyişle “çökme” düzenine dönüşmüş durumdadır.
Dahası, bu tür anlaşmazlıkların çözümsüz kalması, insanları hukuk dışı yollara sürükleyebiliyor. Kimi tehdit ediyor, kimi zorla tahliyeye kalkışıyor, kimi alacağını tahsil etmek için zorbalığa başvuruyor. Bir kira anlaşmazlığı, gaspın, silahlı saldırının, hatta cinayetin gerekçesine dönüşebiliyor. Hukukun zamanında çözemediği bir anlaşmazlık, sonunda ceza mahkemesinin önüne çok daha ağır bir suç olarak gelebiliyor. Üstelik bütün bunlar, duvarlarında “Adalet mülkün temelidir” yazan mahkemelerde yaşanıyor…
Boşanma davaları hakeza… Kira uyuşmazlıklarında olduğu gibi, boşanma davaları da onlarca yıl sürebiliyor; mahkemelerde sonuçlanmayı bekleyen sayısız dosya birikiyor. Birlikte yaşamak istemeyen insanlar, bitmek bilmeyen süren yargı süreçleri nedeniyle hayatlarına yeni bir yön veremiyor. Mal paylaşımı, nafaka ve velayet anlaşmazlıkları çözülmeyi beklerken aileler yıpranıyor, çocuklar bu çatışmaların ortasında büyüyor. Öte yandan evliliğin sona ermesinin böylesine ağır bir sürece dönüşmesi, yeni bir hayat kurma cesaretini de kırıyor… Evliliğin sona ermesinin yıllarca süren bir hukuk mücadelesine dönüşebileceğini bilen biri, yeni bir ilişkiye başlamaktan çekinebiliyor. Elini verip kolunu kaptırma korkusu, bağlanma arzusunun önüne geçiyor. İktidar, düşen evlilik ve doğurganlık oranlarını diline pelesenk edip bir beka meselesi haline getirirken, insanları evlilikten soğutan hukuki sorunlar çözümsüz kalıyor.
Alacak verecek anlaşmazlıklarında, ticari uyuşmazlıklarda, miras davalarında da benzer sorunlar yaşanıyor. Bir duruşmanın ertelenmesiyle aylar geçiyor, dosyalar yıllarca, on yıllarca kapanmıyor. İnsanlar bir karar bekliyor, bekliyor, yine bekliyor. Öyle ki yargılamanın kendisi, henüz kimin haklı olduğuna karar verilmeden, azaba, cezaya dönüşüyor. Zaman uzadıkça haklı olan yoruluyor, haksız olan beklemekten kazanç sağlayabiliyor.
Eskinin “Tez ola boynu vurula” buyruğundaki hoyrat aceleciliğinden, bugün bir türlü verilemeyen kararlara gelmişiz. Elbette amaç hükmü aceleye getirmek değil; insanları yıllarca hüküm beklemeye mahkum etmemek. Çünkü zamanında verilmeyen karar, bazen kararın kendisi kadar ağır sonuçlar doğuruyor.
Daha geçen hafta Afyonkarahisar'da sekiz kişinin öldürüldüğü katliamı hatırlayın. İddialara göre her şey, bir biçerdöver alışverişinden kalan birkaç bin euroluk borç anlaşmazlığıyla başlamış. Tartışma tehditlere, tehditler silahlı bir katliama dönüşüyor. Elbette hiçbir alacak anlaşmazlığı cinayeti mazur gösteremez. Ancak eğer insanlar haklarını hukuk yoluyla ve zamanında alabileceklerine güvenebilseydi, böyle bir anlaşmazlık sekiz insanın hayatına mal olur muydu acaba?…
Martin Luther King'in yıllarca beklemeye zorlanan insanlar için söylediği gibi, "Bekle" sözü çoğu zaman "asla" anlamına gelir.”
HERKES KENDİ ADALETİNİN PEŞİNDE
Hukukun caydırıcılığını yitirdiği yerde zorbalık cesaret kazanıyor. Trafikte yol vermedi diye insanların üzerine direksiyon kırılıyor, çocuklarının gözleri önünde dövülüyor, silahlar çekiliyor. Sokak ortasında haraç kesiliyor, tehditler savruluyor, alacak verecek anlaşmazlıkları kanlı hesaplaşmalara dönüşüyor. Suç örgütleri 15-16 yaşındaki çocukları tetikçi olarak kullanıyor.
Bütün bunların ardında tehlikeli bir hesap var: Yaparım, yanıma kâr kalır. Yakalanırsam da bir yolunu bulur çıkarım. İşte hukuk düzeninin esas kırılması burada başlıyor. Zorbalık yapan, karşısında devleti değil, sindirebileceği bir insanı görüyor. Hakkını arayan ise adaletin kapısında ne kadar bekleyeceğini, sonunda neyle karşılaşacağını bir türlü kestiremiyor.
İnsanların hukuktan korkması gerekmiyor; haksızlık yaptıklarında karşılığını göreceğini bilmeleri yeter.. Bunun için cezaların sürekli ağırlaştırılmasından çok, suçun karşılıksız kalmayacağına dair güvenin yerleşmesi önemli. Yakalanma, adil yargılanma ve işlenen suçla orantılı yaptırımla karşılaşma ihtimali gerçek ve öngörülebilir olmalı.
Çünkü insanlar devletin kendilerini koruyacağına güvenmezse, korunmak için başka güçlere yönelir. Kimi çetelerden, mafyadan medet umar, kimi kendi hesabını görmeye kalkışır. Adaletin yerini intikam arzusu alır. Yıllarca süren davalar, karşılıksız kalan haksızlıklar, insanın içinde biriken öfkeyi büyütür. Üstelik bu öfke zamanla haksızlığı yapan kişiden, hakkını koruyamayan devlete yönelir.
Sokağa yansıyanlar, yaşananların, buz dağının yalnızca görünen yüzü…
Türk dizilerinde bile hukuk çoğu zaman figüran, adaleti dağıtanlar ise ağalar, mafya babaları, kendi kurallarını koyan güçlü adamlar. Acaba bu hikayeler toplumun hangi gerçeğinden besleniyor?
Thomas Hobbes, dört yüzyıl önce Leviathan'da, insanları birbirlerinin şiddetinden koruyacak ortak bir otorite bulunmadığında hayatın nasıl bir güç mücadelesine dönüşeceğini anlatıyordu. Bugün bir nevi hala aynı tehlikeyi tartışıyor olmamız düşündürücü.
“Haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır” derler. Peki, haksızlığı önlemekle yükümlü devlet, adaletin yıllarca gecikmesine nasıl seyirci kalabilir? Bir cinayet davasında makul sürede hüküm verilemiyorsa, bir dolandırıcılık dosyasında mağdur yıllarca sonuç bekliyorsa, bir alacak davası tarafların ömrünü tüketiyorsa, burada yalnızca vatandaşın değil, devletin de sorumluluğu vardır. Sorun yalnızca geciken kararlar da değil. Polislerin bile zaman zaman “Biz suçluyu yakalıyoruz, biz daha adliyeden ayrılmadan o serbest kalmış oluyor” diye yakındığı bir düzenden söz ediyoruz. Onlarca suç kaydı bulunan, defalarca adliyeye sevk edilen kişilerin yeniden suç işleyebilmesi, sistemin caydırıcılığını da sorgulatıyor. Elbette suç şüphesiyle yakalanan herkes tutuklanamaz; ancak hukuk, masumiyet karinesini korurken toplumun güvenliğini de sağlayabilmeli. Etkin işleyen bir hukuk düzeninde suçun soruşturulması, yargılamanın tamamlanması ve verilen kararların uygulanması birbirini tamamlayan süreçlerdir.
Devletin haksızlık karşısında sessiz kalması için susması gerekmez; adaleti zamanında sağlayamayan, suçun tekrarını önleyemeyen bir hukuk düzeni de bu sessizliğin başka bir biçimidir.
Devlet, insanların evlerinde, sokaklarında, işyerlerinde huzur içinde yaşayabilmeleri için var. Trafikte yol vermekten araç park etmeye, komşuluk ilişkilerinden en ağır suçlara kadar hayatın her alanında düzeni sağlamak için. Vatandaştan vergisini, harcını topluyor, kurallar koyuyor, yaptırımlar uyguluyorsunuz. Karşılığında insanların canını, malını, hakkını korumak zorundasınız. Üstelik ortada sıfırdan kurulacak bir hukuk düzeni de yok. Kanunlarımız, mahkemelerimiz, köklü bir yargı teşkilatımız var. Sorun, bu sistemin gerektiği gibi işletilememesi.
Gelişmiş Batı ülkelerinde yargı sisteminin etkinliği, davaların makul sürede sonuçlandırılması ve yargılamanın öngörülebilirliği üzerinden de değerlendiriliyor. Yargıya ayrılan kaynaklar, personel kapasitesi ve işleyiş buna göre planlanıyor. Bizde ise bir duruşma için aylarca, bir karar için yıllarca, on yıllarca bekleniyor.
Dijital teknolojilerin ve yapay zekanın baş döndürücü hızla geliştiği, milyonlarca işlemin saniyeler içinde yapılabildiği bir çağda, insanlar neden hala bir duruşma için aylarca, bir karar için yıllarca bekliyor? Dosyaların, belgelerin, tebligatların elektronik ortamda yönetilebildiği bir dünyada bu gecikmeler nasıl açıklanabilir? Teknoloji imkan sunuyor; bunu etkin kullanacak organizasyonu, yeterli insan gücünü ve işleyen mekanizmaları kurmak devletin sorumluluğunda.
ADALETİN GÖZLERİ NEDEN BAĞLI?
Bütün bunların çözümü siyasi irade gerektiriyor. Ancak siyaset, yolsuzluk iddialarıyla, çıkar ilişkileriyle, birbirini kollayan güç odaklarıyla öylesine meşgul ki vatandaşın gündelik hayatını zehir eden sorunlar arka planda kalıyor. Aylarca Diyarbakır’da küçük Narin’in öldürülmesi konuşuldu mesela, Gülistan Doku'nun dosyasında eski valinin oğluna kadar uzanan cinayet soruşturması, sokak çeteleri, Haluk Levent ve AHBAP, futbol dünyasındaki bahis ve şike soruşturmaları, fon skandalları ve şimdi Sarıgül ailesi…
Ülkenin gündeminden suç, şiddet, yolsuzluk iddiaları ve türlü türlü hukuksuzluklar eksik olmuyor. Birinin yarası kapanmadan başka bir yerde yenisi açılıyor. Her biri başlı başına vahim… Ancak toplum, olayları konuşmaktan onları doğuran düzeni sorgulamaya fırsat bulamıyor. Her skandal kendi gündemini yaratıyor, ardından unutuluyor; oysa hepsinin gerisindeki hukuki, ahlaki ve kurumsal sorunlar yerli yerinde duruyor.
Körler sağırlar birbirini ağırlarken, canı yananların çoğu sesini bile çıkaramıyor. Çünkü hakkını aradığında daha büyük bir haksızlığa uğramaktan korkuyor. Böylece herkesin birbirinden şikâyet ettiği, fakat kimsenin değiştirmeye yanaşmadığı bir düzen sürüp gidiyor.
Ayrıca iktidar, köklü sorunlara el atmak yerine siyasi maliyet hesabı yapıyor. Kiracıların tepkisi, ev sahiplerinin öfkesi, nafaka tartışmalarının yaratacağı gerilim, oy kaybetme korkusu…
Siyaset, kimseyi karşısına almadan ülke yönetme sanatı değildir. Gerektiğinde siyasi bedel ödemeyi göze alabilmektir. Zira ertelenen sorunların bedelini sonunda bütün toplum ödemektedir… Üstelik bağımsız ve tarafsız bir yargı, siyasetin de elini rahatlatır. Adaletin gözleri bu yüzden bağlıdır: Kimin güçlü olduğuna, kimin daha çok bağırdığına bakmadan hakkı doğru adrese teslim edebilmek için.
Bağımsız ve tarafsız bir yargı, siyasetin de yükünü hafifletir. Kimin haklı olduğuna iktidar, kamuoyu baskısı ya da güçlü olan karar veremez. Hukukun karar verebilmesi için hakimin güvencesi, mahkemenin bağımsızlığı, verilen kararın uygulanacağına dair kesin bir güven gerekir.
Uluslararası toplumun köklü ve önemli aktörlerinden biri olan ülkemiz, Antalya'da düzenlenen COP31 Dünya İklim Zirvesi'ne ev sahipliği yapıyor. Dünyanın dört bir yanından liderlerin ülkemizde buluşması, böylesine önemli bir küresel organizasyona ev sahipliği yapmamız elbette gurur verici. (Hatta zirvenin önemli meselelerinden biri de iklim adaleti. Sanayi Devrimi'nden bu yana fosil yakıtları tüketerek kalkınan, atmosferi sera gazlarıyla dolduran gelişmiş ülkelerin, küresel ısınmaya çok daha az katkıda bulunan yoksul ülkelerle aynı ölçüde sorumluluk üstlenmeleri beklenebilir mi? Afrika'nın henüz kalkınma mücadelesi veren ülkeleri neden başkalarının yarattığı krizin bedelini ödesin? Gelişmiş ülkelerin daha fazla sorumluluk üstlenmesi, emisyonlarını azaltması ve iklim krizinden zarar gören ülkelere finansman sağlaması, iklim adaletinin temel talepleri arasında.
Üstelik dikkat çekici bir durum var: Tarihsel karbon salımlarında büyük sorumluluk taşıyan İngiltere, ABD, Almanya, Fransa gibi ülkeler Antalya'daki zirvede liderler seviyesinde temsil edilmiyorlar. Dünyanın kirletilmesinde en büyük payı olanların, onun geleceğine ilişkin sorumluluklarını da aynı ciddiyetle üstlenmeleri beklenmez mi?)
Türkiye de iklim krizinin etkileriyle mücadele eden, uluslararası iklim politikalarında hakkaniyetli bir yaklaşım arayan ülkelerden biri. Bu arayışın hakkını teslim ederken kendi ülkemizin köklü sorunlarını da ihmal etmemeliyiz. Hukuk sistemimizin işleyişini, yargılamaların süresini, yargı bağımsızlığını ve adaletin öngörülebilirliğini çağdaş hukuk standartlarına taşımak zorundayız. Dünyada iklim adaletini konuşurken, kendi söküklerimizi de dikmeli, ülkemizde hukukun ve adaletin zamanında ve hakkaniyetle tecelli etmesini sağlayabilmeliyiz.
Son dönemde faili meçhul cinayetlerin yeniden soruşturulması, büyük fon yolsuzluklarının üzerine gidilmesi elbette umut verici. Ancak adalet, yalnızca kamuoyunda ses getiren dosyalarla sınırlı kalamaz. Vatandaşın gündelik hayatını etkileyen, yıllarca çözülemeyen uyuşmazlıklarda da kendini göstermeli. Boşanma, nafaka ve kira davalarını hızlandırmaya yönelik yeni düzenlemelerin artık somut sonuçlar vermesi gerekiyor. Üstelik kira hukukundaki belirsizlikler yalnızca ev sahiplerini değil, kiracıları da etkiliyor. Konutunu kiraya vermekten çekinen mülk sahiplerinin tutumu, kiralık konut arzını da olumsuz etkileyebiliyor.
Trump'ın Maduro'yu devirip Venezuela'nın petrol kaynaklarına uzanması, İran'da başlattığı savaş, Gazze karşısındaki tutumu ve bütün bunların Amerikan halkına yüklediği ekonomik bedel… Dünyayı kendi iradesine göre şekillendirebileceğini sanan Trump, sonunda kendi seçmeninin tepkisiyle karşılaştı. Hayat pahalılığından savaş politikalarına, iktidarın sınır tanımayan güç kullanımından yolsuzluk kaygılarına kadar biriken öfke sandığa yansıdı. Cumhuriyetçiler Kongre'nin iki kanadında da çoğunluğu kaybetti. Trump dünyaya güç gösterirken Amerikan seçmeni ona gücün bir sınırı olduğunu hatırlattı.
Trump'ın sergilediği güç siyasetine benzeyen zorbalıklarla biz de gündelik hayatımızda devamlı karşılaşıyoruz. Kimi borcunu ödemiyor, kimi başkasının malına, mülküne el koymaya kalkışıyor; kimi ticari ilişkilerde, kimi miras anlaşmazlıklarında, kimi de en sıradan komşuluk meselelerinde gücünü haklılığının yerine koyuyor. Örnekleri çoğaltmakla bitmez; hayatın hemen her alanında, güçlü olanın haklıymış gibi davranabildiği sayısız haksızlık yaşanıyor. Birileri, gözüne kestirdiği insanın malına, mülküne, hakkına çöküyor; ardından da “Git mahkemeye ver!” diyebiliyor. Çünkü yargı sürecinin bitmeyeceğini biliyor. Haksızlık yapmak kolay, hakkını almak zor hale geliyor. Amerika'da seçmen iktidardan sandıkta hesap sorabiliyor. Bizde ise haksızlığa uğrayan vatandaş çoğu zaman hakkını aramaktan bile çekiniyor. Haksızlık karşısında suskunluk büyüdükçe, zorbalık kendisini hak, cezasızlık da kazanılmış bir ayrıcalık sanmaya başlıyor.
Bugün nice insan, uğradığı haksızlığı içine atıyor, hakkını aramaktan vazgeçiyor, hesabını ilahi adalete bırakıyor. Kim bilir kaç insan, ömrü boyunca beklediği adalete kavuşamadan göçüp gitti. Mezarlıklar, hakkı yenmiş, hesabı görülmemiş, öfkesi dinmemiş insanlarla dolu. Musalla taşında imam, son görevini yerine getirirken cemaate soruyor: “Hakkınızı helal ediyor musunuz?” Peki, ya musallada yatanın başkalarından alamadığı hakları? Onun hakkını yiyenler, borcunu ödemeyenler, uğradığı haksızlıkları görmezden gelenler? Helalleşme tek taraflı olur mu? Ölenin üzerindeki hakları hatırlarken, başkalarının üzerindeki haklarını unutmak, vicdanımızın bir çelişkisi değil mi? Belki de toprağın altında, üstündekinden daha fazla çözümsüz dava, yarım kalmış hesap var… İnsanlar, bu dünyada hesabını soramadıkları haksızlıkların kinini, öfkesini, intikam duygusunu öteki dünyaya taşıyor. Kim bilir, mezara taşınan bütün o kinin, öfkenin, intikam duygusunun hesabı bir gün sorulacak olsa, kaç ömür yetmez hesaplaşmaya.
Oysa adaletin yeri bu dünya. Hesabı sorulacaksa burada sorulmalı, hak teslim edilecekse burada edilmeli. İnsanları Mahkeme-i Kübra'nın adaletine havale etmek, devletin bu dünyadaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Hiç kimse bu dünyadan, hakkını alamamış, boynu bükük, yumrukları sıkılı gitmemeli.
DAİMA…
10 Kasım, 09.05. Zaman, hiçbir şey için durmaksızın akıp giderken, bir millet çıkıyor ve kendi iradesiyle o akışa ara veriyor.
Bir insanın yalnızca tarihte değil, bir milletin ortak hafızasında ve vicdanında nasıl yaşamaya devam edebildiğinin en anlamlı ifadesi…
Bazen durmak, zamanı durdurmak değil; zamanın silemediği bir anlamın karşısında saygıyla eğilmektir.
Büyük devrimci Mustafa Kemal Atatürk’ü derin bir özlem, minnet ve sonsuz hürmetle anıyoruz.
Sadık ÇELİK
