Dünya Ticaret Sisteminin Gündeminde Yine Reform Var
Dünya Ticaret Örgütü'nün (WTO) en üst karar alma organı, genellikle iki yılda bir toplanan Bakanlar Konferansı. WTO üyesi ülkelerin ticaret bakanları, bu konferansta bir araya gelerek ikili, çok taraflı ve bölgesel ticaret anlaşmalarını her boyutu ile değerlendirme imkânı buluyor. Bu konferansta, önce GATT ve 1995 den sonra onun yerini alan WTO toplantıları üzerinde uzlaşmaya varılan kural ve ilkelerden olan sapmaları ve genel olarak sorunları saptanarak dünya ticaretinin ayarlarına döndürülmesine çalışılıyor. Haksız rekabetin engellenmesi, ülkeler arasında gelişme ve gelir farklarından doğan eşitsizliklerin asgariye indirilmesi ve küresel ticaretin aksamaması için gerekli önlemler bu platformda konuşuluyor. İşte bugün yani 26 Mart’ta WTO nun 14. Bakanlar Konferansı (MC14), Kamerun'un[1] Yaunde’de başlıyor. Ayın 29 ununa kadar sürecek konferansa üyelerin ülkelerin ticaret bakanları katılacak ve Kamerun Ticaret Bakanı Atangana başkanlık edecek. Nairobi’den sonra ikinci kez Afrika’da toplanan konferans, küresel ticarette Afrika’ya verilen önem olarak algılanıyor.
Dünya Ticareti Yine Jeo Politik Risklerin Gölgesinde
Birlikte çok taraflı ticaret sisteminin karşı karşıya olduğu zorlukları görüşecekler. Trump fırtınasının küresel ticarette yarattığı keyfilik ve belirsizliğe karşı alınacak önlemleri tartışacaklar. Temel kural ve ilkeler korunurken reform gerektiren başlıklar konusu gündemde. Hazırlık komiteleri ABD, AB ve Çin’in büyük ölçüde uzlaştığını müjdelese bile uluslararası kurumların bu kadar aşağılandığı bir dönemde, Kamerun toplantısı WTO'nun namusunu kurtarma konferansı olacak. Jeo politik risklerin, özellikle dünya enerji ve tarım ticareti üzerindeki olumsuz etkilerinin çok daha fazla hissedileceği bu yıl, 14. Bakanlar konferansı, siyasetin gündemine takılacak. Ama dünya ticaretinin 2025 boyunca gösterdiği performans WTO için şimdi övünülen bir sonuç, Tabii bu sonuçta WTO dan çok tercihli ticaret düzenlemelerinin payı olduğu ve çok taraflı ticaret hedefinin, ikili veya bölgesel ticaretin gerisinde kaldığı gerçeği dikkatlerden kaçmayacak. Ama zengin- yoksul üye ülkelerin bakan ve heyetleri lüks otellerde, geldikleri ülkelerin vergi mükellefleri hesabına yiyecek, içecek, eğlenecek, görgü ve bilgi arttıracak. Kimisi sadece havanda su dövecek. WTO içinde G-7 grubunun tercihlerini çaresiz kabul edecek.
Nicelik, Nicelik ve Güvenlik
UNCTAD ve WTO dan gelen açıklamalara göre 2025 de küresel ticaret 35 trilyon Dolar’ı aşmış durumda. Bu 2024 e göre yüzde 7 oranında bir yükseliş. Toplam küresel ticaretin değerinin 26.3 trilyon dolarlık kısmı mal, 9.6 trilyon dolarlık kısmı ise hizmet ticareti. İmalat sanayi ürünleri ticareti yüzde 10, yapay zekâ ve elektronik ticareti bir önceki yıla göre yüzde 20 artış kaydetmiş. Ancak değer olarak ifade edilen artışlarda, Trump tarifeleri nedeniyle yükselen ithalat maliyeti etkisini unutmamak gerekiyor. Doğu Asya 2025 in küresel ticaret şampiyonu. Rakamlara yansımayan ticaretse dünya ticaretinin güvenlik sorunu. Silah, yaban hayvanı, nadir element ve taşlar, insan ve uyuşturucu ticareti eğer yasal ticaretin yüzde 30 una ulaşıyorsa, işte bu WTO nun değil, uluslararası polis örgütlerinin denetleyemediği ticaret. Ne yazık ki, Karayıp Denizi ve Güney Amerika yasa dışı ticareti, büyük ölçüde Doğu Akdeniz, Kızıldeniz ve Afrika Boynuzuna kaymış durumda. ABD kendi bölgesinde bastırdıkça denetimi özensiz bölgelere taşmakta.
Reform Sohbetlerinin Ana Başlıkları Ne Olacak?
Tabii Kamerun Konferansı, WTO da idari ve yapısal reformların tartışıldığı ilk toplantı olmayacak. Bugüne kadar yapılamayan reformların, bugünden sonra yapılamayacakların kanıtı kabul edilebilir. Ama ABD 14. Bakanlar konferansına büyük bir samimiyetle katılacakmış. Hala WTO dan ayrılmadığına göre bu tarafların inanmayı istediği bir haber. Çin ve ABD’nin zaten 2025 de küresel ticarette başa güreşmeyi sürdürdüğü anlaşılıyor Bu bakımdan ABD nin en önemli reform beklentisi üyelerin “Eşit Koşullarda Rekabete” (Level Playing Field) kavuşturulması, cari açık ve fazlalarım uzlaşmayla denkleştirilmesi ile ilgili. Ticari tarifelerin uygulanmasında ithal ürünlere, ulusal piyasada “Ulusala Denk Muamele”(National Treatment) ve ticaret ortakları arasında ayırım yapmamayı ifade eden “En Fazla Kayırılan Ülke”( Most Favored Nation) ilkelerinin, her üyenin, ABD, AB ve Çin’in hem fikir olduğu reform konuları arasında yer alması, aynı şeylerin yeniden görüşüleceği anlamına geliyor. Üye ülkelerin ticaret ortaklarına belli bir oranın üzerinde tarife uygulamasına engel teşkil eden “Başı bağlı Tarife” (Bound Tariff) konusunun hiç gündeme alınmaması ise ABD yi kızdırmama amacı taşıyor olmalı.
Ezeli Anlaşmazlık Konularına Yeni Eklemeler
Trump’ın siyasi tehdit aracı olarak kullandığı inişli-çıkışlı tarifelerin yarattığı kargaşa mutlaka tartışılacaktır. Ayrıca, tarım ürünü ticaretiyle ilgili sorunlar hala çözülmüş değil. Yapay zekâ ürünlerinin serbest ticareti için çaba sarf edenler, vatandaşlarının daha iyi ve kimseye muhtaç olmadan doyurmak için tarım sektörlerinde korumacılığı hala tercih ediyor. Bu konuda reform zor. Zaten devlet destekleriyle ve ucuz emekle üretilen ürünlerin küresel ticarette yarattığı adaletsiz rekabeti hiçbir reform girişimi çözemedi gitti. Zaten bunu çözmeye mukayeseli üstünlükler teorisinin iddiası engel. Damping, yani ürettiğini dünya piyasalarında maliyetin altında pazarlama, bunların tespiti için uzayan soruşturma ve tazminat süreçleri ile anlaşmazlık çözümü zorlukları en çok reform yapılması istenen alanlar. Hizmet ticareti söz konusu olduğunda ise şimdi artık konu taşımacılıktan, internet ticarete, dijital bankacılıktan, televizyon dizilerine, Bollywood filmlerinin Hollywood karşısındaki rekabetine, anti virüs programlarından, borsa işlemlerine, kripto para alım satımına kadar uzanmış durumda. Bu konulardaki reform girişimlerinin ise ürün, sektör ve ikili uzlaşma ve mütekabiliyet esaslarına göre yapılması gereği WTO nun yükünü hafifletecek gibi gözüküyor.
[1] Kamerun, AB için oldukça özel bir ülke. Önce 1884 de Alman kolonisi,. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ise 1960 bağımsızlığına kadar Fransa ve Birleşik Krallık Mandası olması kadar, Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Afrika’daki sömürge dönemi sonrasında ilk tercihli ticaret anlaşmasının önce 1964 de, sonra 1971 de Yaunde’de imzalanmış olması, AB için siyasi ve ekonomik etkileri olan bir yakınlık.
