Veda konuşmasında ne demişti

Lakabı Ike olan ABD’nin 34. Cumhurbaşkanı Dwight Eisenhower İkinci Dünya Savaşı’nda 1944-45 yılları arası Batı Avrupa’daki Müttefik Kuvvetler’in Başkomutanlığını yaptı. NATO’nun ilk Başkomutanı oldu. ABD’nin 1953 ile 1961 yılları arasındaki Başkanıydı. John F. Kennedy’nin 1961 seçimlerinde Demokrat Parti’nin adayı olarak Başkanlığa gelmesinin ardından Beyaz Saray’a veda etti.

Yedi yıl önce Eisenhower’in Başkanlığa veda konuşmasıyla ilgili bir yazı yazmıştım. Konuşmanın içeriği çok önemliydi. Çağımızda ABD’nin yayılmacı ve insanlığın geleceğini umursamaz politikalarının  ışığında bu yazıyı sizlerle yeniden paylaşmak istedim.

“Eisenhower hem asker hem siyasetçi olarak ilginç bir kişilik. Çoğumuz Eisenhower’in siyasetini asker kafasına göre biçimlendirdiğini düşünerek yanılgıya kapılıyoruz. Bu yazıya konu etmek istediğim ‘Başkanlığa Veda’ konuşmasında bunun bütün işaretlerini veriyor. Kalın hatlarla altını çizdiği en önemli ve tehlikeli bulduğu konu sanayi- ordu işbirliği.

“Eisenhower diyor ki:

“’Çok yüksek askeri harcamalar ve muazzam bir silah sanayii inşa etmek ABD’nin barış zamanında hiç yaşamadığı bir durum. Bu bir ilk oluyor. Buna çok dikkat etmek lazım. Silah sanayiinin gereksiz bir biçimde ülkeyi etkisi altına almaması için her zaman teyakkuzda olunmalıdır. ‘

“Eisenhower konuşmasında devamla ABD Kongresi üyelerini silah sanayiinin etkisi altında kalmamaları için uyarıyor. Başkanlığının ikinci döneminde Kongre’nin Sovyetler Birliği ‘tehlikesine’ karşı askeri harcamaların arttırılması baskılarına hep direndiğini hatırlatan Eisenhower, hatta Sovyetler Sputnik isimli ilk insansız uyduyu uzaya gönderdiğinde bile askeri harcamaları arttırmaya yanaşmadığına dikkat çekiyor.

“Eisenhower ayrıca, sanayi- askeri işbirliği nedeniyle yapılacak aşırı silah harcamaları yüzünden ABD’nin dış politikasının yön değiştirebileceği endişesi taşıdığını da vurguluyor. Eisenhower’ın ABD halkına bir başka uyarısı daha var ki bunu bugün bile çevre korumacılar sıklıkla dile getiriyor. Eisenhower o bölümde diyor ki: ‘Amerikalılar sadece bugünün keyfini ve rahatını yaşamak için geleceğin değerli kaynaklarını yağmalamaktan kesinlikle kaçınmalıdırlar.’

“Her iki öngörü de çok önemli. Ama Amerikan halkı ve daha sonraki yöneticileri Eisenhower’ın uyarılarını ciddiye almamış olacak ki ABD o konuşmadan bir kaç yıl sonra Vietnam Savaşı’nı başlatacaktır. Ardından da üstüne vazife olmayan bölgelerde, örneğin Ortadoğu’da, Afrika’da, Uzak Doğu’da, hatta kendi arka bahçesi Orta ve Güney Amerika’da çeşitli maceralara girişecektir. Bunlar da hep silah lobilerinin Kongre ve ABD devleti içindeki elemanlarının çevirdikleri dolaplar yüzünden yaşanacaktır.

“Eisenhower’ın çevrenin korunması uyarısı da hemen hemen hiç kabul görmemiştir. Bugün sanayinin bilinçsizce kullanımı nedeniyle iklim değişiklikleri, sera gazı etkileri, buzulların erimesi gibi çevre felaketleri yaşanmaktadır.

“Bu insanoğlu çok tuhaf. Yaşayarak öğrenmedikçe ve ‘Ben ne ettim?’ diye kendini sorgulamadıkça akıllanacağı yok.

“Ziya Paşa’nın bu bendini pek severim:

“’Nush ile uslanmayanı etmeli tekdir,

“’Tekdirden anlamayanın hakkı kötektir.’”