Uluslararası nakliyecilerin bitmeyen çilesi 1: kotalar
Bir önceki yazımızda genelde dış politika, özelde Türkiye AB ilişkilerinde etken olma, edilgen olma olgularını tartışma çabası göstermiştik. Türkiye’nin özellikle AB ile ilişkilerde edilgen olduğunun da altını çizmiştik.
Bu durumu en net şekilde gümrük birliği ilişkimizde görmekteyiz. Bu noktada tarihten küçük bir hukuk notu düşmek gerekiyor.
Yıl, yanlış hatırlamıyorsam 1978. O tarihteki adıyla AET ile Yunanistan arasında tam üyelik müzakereleri başlamış. Yunanistan vatandaşı bir tüccar kendisine karşı ayırımcılık yapıldığı iddiası ile Avrupa Toplulukları Adalet Divanına (ATAD) kadar uzanacak bir dava açıyor. Gerekçesi: “Yunanistan AET’nin ortak üyesi ve tam üye olmak için müzakere yapıyor, bana karşı yapılan bu haksız ayırımcılığa son verilsin.”
ATAD’ın kararı mealen şu şekilde: “Tam üyelik koşullarından yararlanabilmek için müzakerelerin tamamlanmış olması ve tam üyelik antlaşmasının yürürlüğe girmesi gerekir. O tarihe kadar ortak üyelik statüsü uygulanır. Bu statüye göre bir ortak üye ile aynı bir tam üye ile olduğu gibi ilişkiler geliştirilebilir. Ancak üç istisna vardır. Ortak üye AET karar alma masasına oturamaz, AET hukuk sisteminde yer alamaz, AET bütçesine katılımcı ya da yararlanıcı olarak taraf olamaz.”
Yunanistan için yaklaşık 50 yıl önce yapılan bu hukuki belirleme bugün bizim için de geçerlidir. O tarihte Atina Anlaşması ile ortak üye statüsünde olan Yunanistan 1 Ocak 1981 tarihinde tam üyeliğe terfi edecek, diğer ifadesi ile edilgenlikten etkenliğe geçecek, biz ise 1963 Ankara Anlaşması anlamında ortak üyeliğe diğer ifadesi ile edilgenliğe devam edecektik. Yine diğer ifadesi ile ATAD’ın yukarıda mealen yer verdiğimiz kararı bugün için bizi hala bağlıyor.
Gelelim gümrük birliğine. Gümrük birliği üye devletler arasında tarife engelleri ile (gümrük vergileri -gv-, gümrük vergileri ile eş etkili vergiler -gvev) tarife dışı engelleri (miktar kısıtlamaları ya da kotalar, Miktar kısıtlamaları ile eş etkili önlemler - mkeö) yasaklayan, üçüncü ülkelere karşı da ortak bir ticaret politikasının uygulanmasını gerektiren bir yapıdır. Türkiye AB gümrük birliği ilişkisindeki temel sorun da “ortak ticaret politikası” olgusundan çıkmaktadır. Üçüncü ülkelere karşı ticareti düzenleyen bu politika başlığı bir ortak karar masasını, bu kararların oluşturduğu bir hukuk yapısını ve nihayet politikanın yürütülmesine bağlı olarak bir bütçeyi beraberinde getirir ki; Türkiye ortak üye olduğu sürece gümrük birliğinin asli tarafı olamamıştır. Diğer ifadesi ile kendine özgü (sui generis), Türkiye’nin gümrük alanı ile AB’nin gümrük birliği arasında tarifi zor bir gümrük birliği ilişkisi oluşmuştur.
İşte bu kendine özgü durum bugün genelde Türk dış ticaretine (üçüncü ülkelerle AB’nin yaptığı Serbest Ticaret Anlaşmalarına -STA- otomatik olarak uyamamaktan ötürü haksız rekabet koşulları ile karşı karşıya gelme), özelde ise uluslararası taşımacılık sektörüne olumsuz yansımaktadır.
Taşımacılık konusunda ise ilk yapılması gereken saptama, taşımacılığın başlangıç anından itibaren gerek AET kurucu antlaşmasında, gerekse o antlaşmanın uzantısı niteliğindeki Ankara Anlaşmasında gümrük birliği kapsamında yer almaması, hizmetler başlığı altında düzenlenmesidir. Bu durum mallar serbest dolaşırken, malları taşıyanların çeşitli engellerle karşılaşabilmesi gibi çelişkili sonuçları beraberinde getirecekti ve hala da getirmeye devam ediyor.
Taşımacılık alanında AB geneli yerine üye devletlerin her biri ile karşılıklı ikili müzakerelerle her yıl kaç aracın onların ve bize ait karayollarını kullanarak geçiş yapabileceği belirlenmekte. Bunun için geçiş belgeleri düzenlenmekte, belgeler yetmediğinde de ilave ücretli belgeler gündeme gelmekte.
Yaklaşık dokuz yıl önce İstanbul Lojistik firması bu ücretli belgelere itiraz ederek Macaristan’a karşı bir dava açtı. Davanın kabul edilebilmesi için bizim de dahlimiz olduğu üzere malı taşıyandan değil, taşınan maldan yola çıkıldı. Diğer ifadesi ile nesne ile öznenin yer değiştirilmesi söz konusu oldu. Ana argüman taşıyan kamyondan alınan geçiş belgesi ücretinin sonuçta taşınan mala yansıdığı dolayısı ile bu uygulamanın gümrük vergisi ile eş etkili vergi olduğu şeklindeydi. Macar mahkemesi AB hukuku kurallarına uygun olarak konuyu Avrupa Adalet Divanı’na soru olarak havale etti ve Divan İstanbul Lojistiği haklı buldu. Sonuçta geçiş belgelerinden ücret alınması yasaklandı.
Ancak kota sorunu ortadan kalktı mı? Hayır. Belki işin ücretli kısmı kalktı kalkmasına da, hala kısıtlamalar devam ediyor. Bu kısıtlamalar esas itibarı ile miktar kısıtlamalarına yol açtığı oranda yine gümrük birliğine aykırı şekilde bir tür tarife dışı engel diğer ifadesi ile miktar kısıtlamasına eş etkili önlem olarak devam ediyor. Bunlara karşı yeni davalar açılabilir mi? Maliyetler göze alındığında biraz zor gözüküyor ama imkansız değil. Çözüm önerilerine bu yazı dizisinin dördüncü bölümünde yer vereceğiz.