Borsa İstanbul ve “Yabancılar”

Türkiye'de yatırımcıları bir araya getirmek, hisse alım – satım faaliyetlerini güvenli ve adil rekabet esasına göre yürütmek amacıyla 1984 yılında, Menkul Kıymetler Borsaları hakkında Kanun Hükmünde Kararname çıkarılarak İMKB (İstanbul Menkul Kıymetler Borsası)  kuruldu[1]. İMKB 1986 yılında fiilen faaliyete geçti. 3 Ocak 1986 tarihinde ilk 19 hisse ile işleme başlayan İMKB inişli, çıkışlı geçen 40 yıldan sonra 2013 den itibaren BIST yani Borsa İstanbul olarak isim ve kabuk değiştirerek faaliyete devam ediyor. Şimdi en değerli 100 hisse olan BİST 100 dışında BİST 30 gibi ayırımlara gidecek kadar derinleşmiş durumda ve yeni yılın ilk iki ayı henüz dolmadan rekor üzerine rekor kırmakta. 2025 boyunca yüksek enflasyonun gerisinde kalan getirisiyle yatırımcısını hayal kırıklığına uğratan BIST’un bu performansı önemli. Hızlı başlangıcın kaynağı Türkiye ekonomisinin başarısı olmayacağına göre talepteki artış nereden? Eğer kaynak risk iştihası yüksek yabancı hisse yatırımcısı ise bunun ekonomi üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi önemli. Çünkü “geldikleri gibi giderler” de.

1 Trilyon Dolar Kulübü Üyeliği

Dünyada piyasa değeri 1 trilyon Dolar üzerinde olan 21 menkul kıymetler borsası olduğu biliniyor. Bunlar 2016 sonrasında küresel piyasaların yaklaşık yüzde 90 ına karşılı gelmeye başlamıştı. 2025 sonu itibarıyla a listenin en üstünde New York Borsası, NASDAQ, Şanghay, Tokyo, Hong Kong,  Euronext, Bombay, NSEI, Shenzhen ve Toronto Menkul Kıymetler Borsası olması şaşırtıcı değil. Londra, Güney Kore, Tayvan, Suudi Arabistan, Almanya borsalarının ilk on dışında kalması kadar, Tahran borsasının İsviçre ve Avustralya borsalarıyla birlikte ilk 20 borsa arasında bulunması oldukça ilginç. Listenin 20. sırasında bulunan Kopenhag borsasının piyasa değeri 622 milyar Avro yani 737 milyar Dolar. BIST’in bu değere yaklaşmış olması elbette önemli. Ancak uzayan liste içinde hala yer almaması, borsada işlem gören şirket sayıları itibarıyla yeterince derinlik kazanamamış olmasına bağlı.

Enflasyon Riskine Rağmen Düşük Faiz Israrının Nedeni

BIST için 2026 şimdiden talihin gülmeye başladığı bir yıl olarak görülüyor. Merkez Bankası verilerine göre Kasım 2025 ile Şubat 2026 tarihleri arasında BIST de rekora ulaşan işlem yapmış gözüküyor. Yabancı alımlarının 2.5 milyar Dolar’a, yabancı portföyünün ise 42 milyar Dolar’ı aşması insana bir taraftan bu yabancıların kim olduğunu sorduruyor. Diğer taraftan çıkış ihtimali olsa bile giren sermayenin ekonomik dengelere olan olumlu etkisine şükrettiriyor.  Şimdi Merkez Bankası ve BIST yabancı akınının süreceğine hükmediyor. Aslında bu “yabancılar” başka piyasalardan çıkmış da olsa kısa dönemde yüksek getirinin cazibesine kapılan risk seven yatırımcılar. Politika faizi ve buna bağlı olarak banka faizleri düşerse bu cazibenin artacağı düşünülür. Bu nedenle de reel faiz ve baskıyla tutulan Dolar/TL paritesinden BIST da rekor üstüne kırılan rekorun devamından medet umuluyor.

Finansman İhtiyacında Kimin Eli Kimin Cebinde?

İstanbul'da 2025 yılında 18 şirketin 45.1 milyar liralık halka arz gerçekleştirdiği biliniyor. 2026 yılının da halka açılan şirket sayısı açısından hızlı başlaması ilginç. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) verilerine göre şu ana kadar 8 şirket halka arz gerçekleştirmiş durumda. Bu arada BIST kimin diye sorarsanız, halen yüzde 80,60 ı Türkiye Varlık Fonunun, Yüzde 10 u Katar Yatırım Otoritesinin; yüzde 2.27 sinin Borsa İstanbul A.Ş nin; yüzde 1.30 u, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliğinin ve bunun dışında yüzde 5.83 ü diğer bağımsız yatırımcının olarak gözüküyor. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Yasasına dayanılarak kurulduğundan BİST’un kimliği özel hukuk tüzel kişiliği olmakla birlikte, 2017 de çıkarılan bir kararname ile devlete ait bütün hisseleri Türkiye Varlık Fonuna devredildiğinden hukuki kimliğinin 9 yıldır büyük ölçüde devletleştirildiği anlaşılıyor.

Ah Şu Yabancılar!

BIST de yatırımı olan ülkelerin 2026 itibarı ile portföy büyüklükleri ilginç. 13.4 milyar Dolar’la(588 milyar tl) Katar ve 10.7 milyar Dolar’la(468 milyar tl) ABD en büyük hissedarlar. İngiltere’nin 4.6 milyar Dolar(200 milyar tl), Hollanda’nın 2.5 milyar Dolar (111 milyar tl), Lüksemburg: 2.2 milyar Dolar (97 milyar tl) ve İrlanda’nın 2.1 milyar Dolar’lık( 93 milyar tl) portföyü artabilir.  Norveç’in 1.3 milyar Dolar (55 milyar tl); Singapur’un:1.1 milyar Dolar( 48 milyar tl) ve nihayet Avusturya’nın: 961 milyon Dolar’lık( 42 milyar tl) hisseleri her an kaçabilir. Ama asıl Türkiye portföyünün 5.4 milyar Dolar’da (237 milyar TL) kalması, acaba BIST’a olan yerli güven yetersizliğinin göstergesi mi?  Lüksemburg’un, neredeyse Türkiye’nin yarısı portföy’e sahip olması, aslında Batı Avrupa’nın bazı ülkelerinin elindeki portföyün oralarda mukim Türklere ait olabileceğini düşündürüyor.

“Yukarı Çıkan, Aşağıya İner”[2]

Jeopolitik risklerle dolu dünyada en likit borsalardan biri olan BIST, yüksek enflasyon dolayısıyla zorlukla tasarruf edebilenler için bir seçenek. Güven yitiren Dolar’dan çıkmak isteyenler için de öyle. Ancak şikâyetlerin yoğunluğu yerli müşteri için caydırıcı. Anında emirlerin girilmemesi kuşku yaratıcı. Ayrıca bir de borsada işlem gören şirketlerle ilgili güven sorunları söz konusu. Yurtiçi finansman arayışında olanların dış piyasalar yerine BİST’a yönelmeleri için kayıtlı şirketlerle ilgili güven standartlarının sıkılaştırılması önemli.  Kıymetli madenlerin, karma araçlı fonların ve gayrimenkulün alternatif yatırım araçları olması, bu önlemleri zorunlu kılmakta. Ayrıca faizi ve Dolar’ı baskılayarak BIST’a ilgiyi arttırmaya çalışmak yerine, Türk lirası değerindeki oynaklığın azaltılmasına öncelik verilmeli. Ancak bu şekilde TL yatırım araçlarına,  yerli ve yabancıların ilgisi artacaktır. Yoksa günlük işlemlerin inişli çıkışlı temposu söz konusu gün için önemli.
 

[1]İlk resmi borsanın 1873 de “Der saadet Tahvilat Borsası” adı altında kurulduğunu da hatırlamak iyi olur.

[2] IMKB kurucu Genel Sekreter ve daha sonra Birinci Başkan Yardımcısı olan Sayın Arıl Serel’e benimle paylaştığı görüşleri için teşekkürlerimle.

“ Bu yazımı  mesleğindeki ilk canlı yayını 15 yıl önce İMKB üzerine yapan sevgili editörüm Sn. Gülru Çongar’a ithaf ediyorum”.