Altın, Dijital Para ve Çin
Çin dünyanın en büyük altın üreticilerinden. Geniş coğrafyasında taşı, toprağı altın. Ama ülkenin altın rezervleri ve madencilik faaliyetleri, daha çok doğu ve orta bölgeleriyle kuzeydoğu ve batıda, özellikle Shandong(Şantung) çevresinde yoğunlaştığı için bu eyalet Çin'in altın merkezi olarak biliniyor. Şantung eyaleti, Çin altın rezervlerinin yaklaşık yüzde 30'una sahip. Buradan ülkenin toplam altın üretiminin yüzde 40'ından fazlası elde ediliyor. Ayrıca, Hunan eyaleti 1.000 tonluk, Henan, Gansu ve Liaoning eyaletleri 1.400 tondan fazla altın yataklarına, Sincan ve İç Moğolistan özerk bölgeleri de zengin altın damarlarına sahip olarak biliniyor[1]. Bu yeraltı zenginliğine karşılık Çin’in 2024 yılındaki altın üretimi sadece 380 tonda tutulmuş. İthalatı ise her gün artıyor. Çin, Merkez Bankası(Bank of China - BoC), dünya piyasalarından altın topluyor. Alıyor ve istifliyor. Buna rağmen son zamanlarda altın fiyatı dünya borsalarında tepetaklak. Toparlanmasıyla düşmesi bir oluyor. Ama Çin merkezi yönetimi, altın fiyatı hedef aralık sınırlarından sapınca altın alıcılarını işlemlerden men ederek tüm pozisyonlarının tasfiye edileceği uyarısında bulunabiliyor veya satın alımı teşvik ediyor. Metal altının alım satımında genellikle fazla engel olmasa bile altın piyasası, BoC ve Çin Maliye bakanlığının sıkı denetimindeki altın borsasında elinde altın olmaksızın, itibari(fiktif) veya kayıtsız işlemlerin önüne yasal engeller ve caydırıcı cezalar çıkarıyor.
Altına Duyulan Güvenden Öte
Çin’de alınan mali önlemlerin küçük yatırımcıları korumak amacı taşıdığı iddia ediliyor. Dolar veya bir başka para birimine erişimin beklenmedik gelişmelerle kesintiye uğrayabileceği, buna karşılık, altının güvenli yatırım aracı olduğu inancı, Çin’in korumacı yönetim anlayışıyla uyumlu. Ayrıca, uluslararası ticaretteki önemine rağmen altına yatırımı parasal bağımsızlık olarak gördüğü sürece, altın ithal etmeye devam edeceğe benziyor. Hindistan’la birlikte dünyanın en büyük altın tüketicisi olması, aynı zamanda en büyük altın ithalatçıları arasında da yer almasının nedeni. Değer bazında dünyanın en büyük altın ithalatçıları İsviçre, Çin, Birleşik Krallık, Birleşik Arap Emirlikleri, Hong Kong ve Hindistan. İthalatın nedeni ülkeden ülkeye değişiyor. Kültürel etkenler, gelenekler ve sanayi fark yaratıyor. İsviçre, metali rafine ettikten sonra yeniden ihraç (reexport) ettiği halde, Çin artan tüketici talebini karşılamak, döviz rezervlerine güvenilir alternatif yaratmak ve para politikası aracı olarak altın stokluyor. Belki de kurumsal altın /ve kıymetli metal yatırımcılarına yeni yön göstererek en yakın rakiplerinin tahtını sallamak istiyor. Londra Külçe Altın Piyasası Birliği'nin (London Bullion Market Association- LBMA) tekeline karşı Beijing Külçe Altın Piyasası Birliği(BBMA) kurma hedefi de olabilir. Çin sisteminde bulunan Hong Kong’un dünya ile Çin ve Güneydoğu Asya arasında bir reexport köprüsü olması, Çin için avantaj. ABD hala Forth Knox ile dünyanın altın kasası[2]. Belki Çin Asya ve Afrika için Forth Knox’a da alternatif yaratma peşinde.
Ticaret ve Siyaset
ABD Dolar’ını ons başına 35 dolardan sabitleyen Bretton Woods sistemi, 15 Ağustos 1971'de Dolar’ın altına çevrilmesi, tek taraflı bir kararla sona erince, o tarihten sonra tüm ülkeler sabit kur ve altın-döviz sisteminden çıkarak dalgalı kuru sistemine geçmişti. Oysa şimdi Çin adeta dünya para sisteminin altın- döviz sisteminden ayrılmasını görmezden gelircesine, altını, para birimlerine baz olarak alma yolunda. Evet, altın Çin için de hala ticari bir meta. Ama varlık koruma aracı ve ziynetten öte, son 15 yıldır fiili olarak ödeme aracına dönüşmüş durumda. Aslında bölgesel savaşlarda uluslararası ödeme kanalları kullanılamadığından ve bazı ülkelere Swift gibi uluslararası ödeme yöntemleri, elektronik fon transferleri yaptırımlar nedeniyle kapatıldığından, sarrafiyenin devreye girmesi, altını fiilen yeniden bir ödeme aracı haline getirdi. Yatırım bankacılığı, yatırım fonları oluşturmada yabancı para birimleri yanı sıra altını da bireysel müşteri portföylerinin içine alıyor. Hürmüz savaşı ile altının serencamı da ilginç bir seyir göstermeye başladı. Savaşın ateşi yükselirken, nakitte kalmak isteyenlerin altından çıkması, fiyatları aşağı çekerken, ateşkes veya barış her yerde altına hücumu teşvik ediyor. Altın fiyatlarının aşağı yönlü hareketinin bir başka nedeniyse yeni teknolojiler sayesinde çevre zararına rağmen hemen her ülkede altın aramanın, zengin damar bulmanın ve çıkarıp işlemenin eskiye göre daha kolaylaşması. Yine de başta dünya altın talebinin yüzde 50'sinden fazlasını tek başlarını ellerinde tutarak altın piyasalarına hâkim olan Çin (750-800 ton) ve Hindistan(700-750 ton) fiyatların aşırı düşmesine izin vermez[3].
İnişe ve Yokuşa Hazır
Halen dünyada yaklaşık 11 ülkede ve bazı gelişmekte olan piyasalarda, Merkez Bankaları dijital para birimlerini (CBDC) kullanıma sokmakta[4]. Aslında hiçbir büyük ülke tamamen CBDC’e geçmese bile, Covid’le başlayan “temassız işlem” süreci ilerliyor. Uluslararası hızlı ve güvenilir ödeme kolaylığı nedeniyle kredi kartları sürecin yardımcısı. Denemeler yaygınlaşıyor. Tamamen dijital paraya geçen ülkeler arasında Bahamalar, 2019'dan beri, bilanço hesaplarını Sand Dollar denilen dijital para birimi ile tutmakta. Jamaika, 2022'den beri JAM-DEX’i, Nijerya, 2021'den beri e-Naira'yı (ilk Afrika CBDC'si) devreye soktu bile. Avrupa Merkez Bankası 2021’den beri dijital para birimi uygulamasına geçmeye çalışıyor. 2025 sonunda kurallar, tedarik ve yasal güvenceyle ilgili çalışmaların tamamlandığı anlaşılıyor. Bazı AB ülkeleri daha hızlı[5]. Artık piyasada Danimarka Kronu bulamayabilirsiniz. Çünkü Danimarka, hızla banknot ve bozuk para kullanımından çıkıyor. Çin gibi dünyanın en büyük ekonomisi geri kalır mı? O da Hindistan’la beraber CBDC uygulamasını deniyor. Dijital Yuan (e-CNY) da, dijital rupi gibi nakit yanı sıra kullanımda. Öte yandan, Çin ve Hindistan’ın altına gösterdiği teveccüh, “B” planlarında altın sisteminin çatısı altına dönmek olabilir. Çin “hem nalına, hem mıhına”, dijital parayı ve altını aynı anda kullanmaya hazır.
[1] “China discovers large gold deposits in multiple regions, adding 168 tons of identified resources” (January 2025), Global Times, https://www.globaltimes.cn/
[2] Fort Knox(Kentucky), ABD’deki Altın Deposu. Halen depoda 4.580 tonluk fiziki altın olduğu biliniyor. Mart 2026 itibarıyla ülkelerin altın rezervleri sırasıyla ABD: 8.135 ton, Almanya:3350, İtalya:2452, Fransa:2437, Çin: 2.332, Rusya:2305, İsviçre:1040 ve Hindistan:881 ton. Türkiye 535 tonla listedeki 12. ülke.
[3] Diğer en büyük altın tüketicileri, sırasıyla ABD (150 – 200 on), Türkiye(100-105 ton), İran(65-75 ton), Rusya(60-70 ton), Suudi Arabistan (55-60 ton) ve Tayland(20-60 ton), bknz “bullion by post”, https://www.bullionbypost.co.uk/
[4] Atlantic Council, Geo Economics Center, bknz. https://www.atlanticcouncil.org/cbdctracker/
[5] Dijital Euro’nun kullanıcı mahremiyetini ve varlık limitlerini nasıl koruyacağı konusundaki tereddütler hala devam ediyor. Çin’in dijital Yuan konundaki tereddütleri nasıl giderdiği konusunda bir bilgi yok. Altın stoklarını karşılık göstermesi söz konusu olamaz
