Dünyayı bilmem ama Türkiye’nin iklimi değişmeli

Ülkenin siyasi iklimi değişmeden dünyanın iklimini koruyabilir miyiz?

Antalya’da COP31 bugün başlarken aklımda bu soru var. Türkiye bir yandan dünyaya iklim yatırımlarının önünü açacak öneriler sunuyor, diğer yanda ülkenin yatırım fonlarıyla ilgili bir soruşturma, eski bir bakana ve sermaye piyasalarını denetlemekle görevli kurumun eski başkanına kadar uzanıyor. Antalya’ya gelen bir yatırımcının yerinde olsam ben de sorardım. Türkiye’nin önerdiği finansman modellerinde paranın nereye gideceğine kim karar verecek ve o kararı kim denetleyecek?

Dış basında neler var?

Reuters ve Associated Press, eski Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Betül Sayan Kaya’nın fon soruşturması kapsamında tutuklandığını haberleştirdi. Eski SPK Başkanı İbrahim Ömer Gönül hakkında da adli kontrol kararı verildi. Financial Times, Tera Grubu’nun merkezinde olduğu krizi, bu fonlara güvenen tasarruf sahiplerinin gözünden anlattı. Soruşturma sürüyor. Benim asıl sorduğum soru şu: Finansal denetim mekanizmalarına duyulan güvenin sorgulandığı bir ortamda, iklim yatırımlarına aktarılacak kaynakların şeffaf, adil ve hesap verebilir biçimde yönetileceğine nasıl güveneceğiz?

COP31’e ilişkin en somut uyarılardan biri Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nden (Transparency International) geldi. Kuruluş, 5 Kasım’da Türkiye’ye ve müzakereleri yöneten Avustralya’ya, kendi heyetlerindeki kişilerin hangi kurumlarla ilişkili olduğunu ve fosil yakıt sektörüyle bağlarını açıklama çağrısı yaptı. COP süreci için bağımsız bir etik mekanizması, davranış kuralları ve açık çıkar çatışması standartları istedi. Daha önceki raporunda şeffaf ihaleler, açık sözleşmeler ve kamuya açık bir lobi sicili de önermişti. Bu öneriler zirvenin nasıl yönetildiğiyle ilgili. Bence aynı açıklığı iklim yatırımlarına para ayrılırken de istemeliyiz.

Peki bütün bunların iklim kriziyle ne ilgisi var? Aslında çok ilgisi var. Çünkü iklim değişikliğiyle mücadele artık yalnızca karbon emisyonlarını azaltma meselesi değil. Aynı zamanda milyarlarca dolarlık yatırımların nereye, kim tarafından ve hangi koşullarda yönlendirileceği meselesi. Türkiye de COP31'e tam bu noktada önemli finansman önerileriyle geliyor. Ancak iklim finansmanının başarısı yalnızca kaynak bulmaya bağlı değil. O kaynağın doğru projeye, gerçekten ihtiyaç duyan insanlara ulaşması ve nasıl kullanıldığının denetlenebilmesi de gerekiyor. İşte Türkiye'nin COP31'de sunduğu önerilere biraz da bu gözle bakmak istiyorum.

COP31 kapsamında konuştuğumuz üç girişim BRIDGE, SURFF ve 35'e 35 (35 by 35).

Üçü de Türkiye'nin COP31 gündeminde öne çıkardığı girişimler arasında. Ancak aynı amaçla hazırlanmadılar: BRIDGE ve SURFF finansmana erişimle, 35'e 35 ise enerji dönüşümüyle ilgili.

BRIDGE, iklim planlarını hayata geçirmek için kaynak arayan ülkelerin finansman bulabilecek projeler hazırlamasına yardımcı olmayı amaçlıyor. İlk beş pilot ülke Etiyopya, Fiji, Endonezya, Pakistan ve Özbekistan. SURFF ise İLBANK’ın BM-Habitat ve Dünya Bankası’yla geliştirdiği bir girişim. Kentlerin sel ve aşırı sıcak gibi risklere karşı yapacağı yatırımlara finansman bulmasını kolaylaştırmayı hedefliyor.

Bir diğer öneri ise 35’e 35. 2035’e kadar dünyada evlerde, ulaşımda ve sanayide doğrudan kullandığımız enerjinin yüzde 35’inin elektrikten karşılanmasını hedefliyor. Benzinli araç yerine elektrikli araç, doğal gazlı kombi yerine ısı pompası bunun gündelik karşılığı. The Guardian, 6 Kasım’daki değerlendirmesinde bu hedefi Türkiye’nin kömür kullanımı ve Avustralya’nın kömür ihracatıyla birlikte ele aldı. Haklı bir soru. Elektriğin payını artırırken o elektriği hangi kaynaklardan üreteceğiz? Bu dönüşüme kamu desteği verildiğinde, desteği kimin hangi ölçütle aldığını görebilecek miyiz?

Türkiye’nin bu önerilerle Antalya’daki COP masasına oturmasını önemsiyorum. Bunlar şimdilik öneri. Kabul edilebilmeleri için tüm taraf ülkelerin oy birliği gerekiyor. Diyelim ki kabul edildi bu öneriler, özellikle de bütçesi olan öneriler. Diyelim ki bir belediyeye taşkın riskini azaltması için kaynak ayrıldı. Mahalleli hangi projenin neden seçildiğini, ihaleyi kimin aldığını ve işin kaça mal olduğunu öğrenebilecek mi? Bir sonraki yağmurda su yine evlere girerse, yapılan işin hesabını kim verecek?

Siyasi iklim değişmeden bir iklim projesi yapılabilir mi? Evet yapılabilir. Ama paranın en çok ihtiyaç duyulan yere gideceğine güvenebilmek için kararların gerekçesini görebilmeli, gerektiğinde o karara itiraz edebilmeli ve sonucu bağımsız bir denetimden öğrenebilmeliyiz. Türkiye’nin dünyaya iklim yatırımları için finansman yolu göstermesi değerli. Antalya’da benim duymak istediğim, o paranın izini vatandaşın nasıl sürebileceği.