Hafta sonları alarm kurmadan daha uzun uyumak, birçok kişi için hafta içi kaybedilen uykuyu telafi etmenin bir yolu olarak görülüyor. Ancak son yıllarda bu alışkanlık yeni bir soruyu gündeme taşıdı: Yoğun dönemler öncesinde bilinçli olarak daha fazla uyuyarak “uyku depolamak” mümkün mü?
Uyku depolama fikri nasıl ortaya çıktı?
Uyku depolama kavramı ilk kez 2009 yılında ABD’de yapılan bir bilimsel çalışmayla gündeme geldi. Utah Devlet Üniversitesi’nden uyku araştırmacısı Tracy Rupp’un liderliğindeki ekip, askerler üzerinde yürüttüğü deneyde 24 askeri iki gruba ayırdı. Bir grup bir hafta boyunca günde yedi saat, diğer grup ise günde 10 saat uyudu.
Deneyin ikinci haftasında her iki gruba da yalnızca üçer saat uyku izni verildi. Üçüncü haftada ise normal uyku düzenine dönüldü.
Askerler üzerinde yapılan deneyler ne gösterdi?
Araştırmanın sonuçları dikkat çekiciydi. Öncesinde daha fazla uyuyan askerlerin, uykusuzluk döneminde daha uyanık kaldığı, bilişsel testlerde daha başarılı olduğu ve normal performanslarına daha hızlı döndüğü görüldü.
İlerleyen yıllarda yapılan çalışmalar da bu bulguları destekledi. 2023’te ABD’de bir hastanede yapılan araştırmada, gece vardiyası öncesinde birkaç gün fazladan uyuyan sağlık çalışanlarının vardiya boyunca daha yüksek performans sergilediği belirlendi.
Sporcular için de işe yarıyor mu?
Uyku depolamanın spor performansı üzerindeki etkileri de araştırıldı. Yelken yarışçıları, rugby ve tenis oyuncuları ile basketbolcular üzerinde yapılan çalışmalarda, uyku süresinin artırılmasının reaksiyon zamanı, isabet oranı, sprint hızı ve fiziksel stres düzeyleri üzerinde olumlu etkiler yarattığı tespit edildi.
Bilim insanları neden anlaşamıyor?
Ancak tüm uzmanlar uyku depolamanın mümkün olduğu görüşünde değil. Harvard Tıp Fakültesi’nden nöroloji profesörü Elizabeth Klerman, vücudun ileride kullanmak üzere uyku biriktiremeyeceğini savunuyor.
Klerman’a göre uyku birikim hesabına değil, kredi kartına benziyor: İnsanlar uyku borcu yapabiliyor ancak fazlalık depolayamıyor. Bu nedenle, “önceden iyi uyudum” düşüncesiyle bilinçli uykusuzluğun tehlikeli olabileceği uyarısında bulunuyor.
Uzmanlara göre ideal uyku süresi ne?
Uyku araştırmacılarına göre yetişkinlerin büyük çoğunluğu gecede 7–9 saat uyuduğunda en iyi bilişsel ve fiziksel performansı gösteriyor. Uzun süreli uyku eksikliği ise odaklanma sorunları, öğrenme güçlüğü, motivasyon kaybı ve bilişsel yavaşlama gibi sonuçlar doğurabiliyor.
Bazı uzmanlar, yoğun dönemler öncesinde 1–2 hafta boyunca her gece 30–60 dakika daha fazla uyumanın kısa vadede fayda sağlayabileceğini belirtiyor. Öğle uykularının da, gece uykusunu etkilemediği sürece destekleyici olabileceği ifade ediliyor.
Kalıcı çözüm mü geçici destek mi?
Uzmanlar, uyku depolamanın uzun vadeli bir çözüm olarak görülmemesi gerektiği konusunda hemfikir. Fazladan uyku kısa süreli avantajlar sağlayabilse de düzenli ve sağlıklı uyku alışkanlığının yerini tutmuyor.
