İzmir Körfez Konferansı’nın Sonuç Bildirgesi: “Körfez ekosistem bütünlüğü tehlikede”

İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin "Sağlıklı Körfez Hedefi" doğrultusunda düzenlediği Uluslararası İzmir Körfez Konferansı'nın sonuç bildirgesi açıklandı. 

İZSU, İZDENİZ ve İzPA  İşbirliği ile 26-28 Mart 2026 tarihlerinde Tarihi Havagazı Fabrikası’nda düzenlenen İzmir Körfez Konferansı yurt içinden ve yurt dışından çeşitli ülkelerden konusunda uzman pek çok akademisyeni ve bürokratı ağırlamıştı. "Gediz Havzası temizlenmeden İzmir Körfezi temizlenemez" görüşünde mutabık kalınan konferansta sunulan bilimsel sunumlar ve politika önerilerinin bir kitap haline getirilerek bilim dünyası ve kamuoyu ile paylaşılacağı belirtildi. 

Baştan sona dikkatle izlediğim ve finaldeki forum bölümünde kimi görüşlerimi de ifade ettiğim, Türkiye'nin gözbebeği İzmir Körfezi’ne ilişkin uluslararası konferansın "Sonuç Bildirgesi" şöyle: 

XXX

"İzmir Körfezi,  çevresinde yaklaşık 3 milyon insanın yaşadığı,  kent yaşamı ile doğrudan etkileşim içinde olan ekonomik,  sosyal ve kültürel açıdan büyük öneme sahip bir ekosistemdir.  Ancak bugün Körfez,  uzun yıllara yayılan insan kaynaklı baskılar sonucunda ötrofikasyon,  zararlı alg patlamaları,  mikroplastik kirliliği,  sediment yapısındaki bozulma ve biyoçeşitlilik kaybı gibi çok katmanlı ekolojik sorunlarla karşı karşıyadır. Bu durum Körfez ekosisteminin bütünlüğünü tehdit etmektedir. 

Bu bağlamda söz konusu sorunların bilimsel bir perspektiften ele alınması ve çözüm yollarının uluslararası deneyimler ışığında tartışılması amacıyla İzmir Körfezi’nin kirliliği masaya yatırıldı. (...) Yoğun bir ilgiyle karşılanan konferansta; İzmir Körfezi’nde gözlemlenen zararlı alg patlamaları,  kirlilik kaynakları ve kirletici yükü,  mikroplastik kirliliğinin güncel durumu ile biyolojik çeşitliliğin korunması ve artırılmasına yönelik bilimsel bulgular ve çözüm önerileri ele alınmıştır. 

İZMİR KÖRFEZİ’NİN MEVCUT DURUMU VE BİLİMSEL BULGULAR 

İzmir Körfezi’nin mevcut durumu üzerine yapılan bilimsel değerlendirmeler karasal kaynaklı kirleticilerin ve besin tuzu yüklerinin Körfez ekosisteminin işleyişini temel düzeyde değiştirdiğini ortaya koymaktadır.

İç Körfez’de belirginleşen ötrofikasyon baskısı, su kolonunda aşırı alg çoğalmasına yol açarak çözünmüş oksijen seviyelerinde ciddi düşüşler yaşanmasına; hipoksik ve yer yer amoksik koşulların oluşmasına neden olmaktadır. Bu süreç, su kalitesini düşürerek tüm besin zincirini etkileyen balık ölümleri ve habitat kayıpları gibi sonuçlar doğurmaktadır. Özellikle iklim değişikliğinin etkileriyle artan deniz suyu sıcakıkları ise bu süreci daha da hızlandırarak sudaki çözünmüş oksijen seviyesinin azalmasına ve ekosistem üzerindeki baskının artmasına neden olmaktadır. Bu koşullar altında, 2024 yılında gözlemlenen toplu balık ölümleri gibi olaylar, sistemin kritik eşiklere ne kadar yakın olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Körfez ekosisteminde gözlenen değişimler yalnızca güncel baskılarla sınırlı değildir. 1950’li yıllardan itibaren hızlı kentleşme ve sanayileşme, denizel ortama kontrolsüz atık yüklerinin girmesine neden olmuş, 1980’lerde Körfez ‘ölü deniz’ olarak anılacak düzeyde kirlenmiştir. 1990’lı yılların başında alınan önlemler ve 2000 yılında faaliyet geçen Çiğli Atıksu Arıtma Tesisi kontrollü tarama, izolasyon ve stabilizasyon yöntemleriyle fiziksel olarak yönetilmesi gerekmektedir. Bu nedenle; sediment yönetimi; sediment-su etkileşimini dikkate alan,yer seçimine dayalı, aşamalı ve izleme temelli bir çerçevede ele alınmalıdır. Zira Körfez ekosisteminde çözünmüş oksijen dinamikleri yalnızca su kolonu süreçleriyle açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapı sergilemektedir.

Özellikle İç Körfez’de oksijen tüketiminin büyük kısmı sediment kaynaklı bentik solunum ve organik madde parçalanmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle yalnızca su kolonuna yönelik iyileştirme yaklaşımları yeterli olmayıp, sediment-su arayüzünde kontrollü ve sürekli oksijenlenmeyi sağlayacak ‘oksijen battaniyesi’ yaklaşımının redoks koşullarını stabilize ederek besin tuzu salınımını sınırlandırması ve zararlı alg patlamalarının döngüsel tekrarını engellemesi amacıyla Körfez restorasyon stratejisine tamamlayıcı bir bileşen olarak dahil edilebilir.

Konferansta ortaya konan bilimsel bulgular ve uluslararası deneyimler, İzmir Körfezi için zaman boyutuna göre kademelendirilecek ve birbirini ₺amamlayan bir müdahale stratejisi olarak tanımlanabilecektir.

Kısa vadede ekosistem üzerinde acil sirk oluşturan durumlara müdahale edebilmek amacıyla doğrudan uygulamaların devreye alınması gerekmektedir. Bu çerçevede, zararlı alg patlamalarının kontrol altına alınmasında uluslararası ölçekte etkinliği kanıtlanmış olan ve 2025 yılında pilot bölge olarak Bayraklı kıyı hattında uygulanan modifiye kil yöntemi, alh hücrelerini çöktürerek su kolonundaki yoğunluğu hızlı bir şekilde azaltabilecek önemli bir araç olarak öne çıkmaktadır. Bu yöntemin İzmir Körfezi’ne özgü türler dikkate alınarak geliştirilmesi ve bilimsel izleme ile desteklenmesi gerekmektedir. Benzer şekilde, özellikle İç Körfez’de kritik seviyelere düşen oksijen miktarının artırılması için süper-oksijenlendirme sistemlerinin hedefli ve kontrollü biçimde uygulanması ekolojik stresin azaltılmasına katkı sağlayacaktır.

Orta ve uzun vadede ise ekoloji temelli ve biyolojik çözümler, Körfez’in kendi kendini yenileme kapasitesini artıran en önemli araçlar arasında yer almaktadır. Bu kapsamda, dere ağızlarında ve kirlilik giriş noktalarında kurulacak mikroalg tabanlı sistemler ile besin tuzlarının kaynağında tutulması mümkün olabilecektir. Ülkemiz denizlerinden izole edilen deniz bakterileriyle geliştirilen ve organik madde birikimini etkili biçimde parçalayabilen biyoteknolojik uygulamalar ve özellikle organik yükün  yoğun olduğu İç Körfez gibi pilot bölgelerde iyileşmelere olanak sağlayabilecektir.

Mikrobiyolojik yaklaşımların güçlendirilmesi de Körfez restorarasyonunda önemli bir araç olarak kullanılabilir. Sediment ve su kolonundaki mikrobiyal toplulukların izlenmesi, ekosistem sağlığının erken göstergelerini ortaya koyabilir. Organik madde birikimi ile azot ve fosfor döngüsünde rol oynayan yerli mikroorganizmaların uygun yöntemlerle desteklenmesi, oksijen tüketimini azaltarak su kalitesini iyileştirebilir. Ayrıca zararlı alg çoğalmasını kontrıl edebilen doğal bakteriyel toplulukların belirlenmesi ve kontrollü olarak uygulanması, ötrofikasyon baskısının azaltılmasında yenilikçi bir çözüm sağlayabilir.

Körfezdeki mevcut deniz çayırı alanlarının korunması ve yeniden yaygınlaştırılması oksijen üretimini artırarak zararlı algları baskılayan doğal mekanizmalar açısından kritik rol oynamaktadır. Ayrıca, deniz tabanında biriken organik yükün azaltılması amacıyla deniz hıyarı bilinciyle, bu kıymetli emanete sahip çıkmaya, hep birlikte daha çok çalışmaya devam edeceğiz.”

İZMİR KÖRFEZİ’NİN ESENLİĞİ İÇİN MERKEZİ VE YEREL YÖNETİM İŞBİRLİĞİ ŞART

İzmir’de sürekli yaşamaya başladığım 10 yıldır Körfez’in durumunu yakından izliyorum. Önceden de sıklıkla İzmir’e gidip geldiğim ve yazlarımı geçirdiğim için de uzaktan da olsa izlerdim. Ancak son dönemdeki iklim krizi ve Gediz’in getirdiği kirlilik yanında son dönemlerde 13 kez görülen İç Körfez’deki inanılmaz atıklar; derelerin kontrolüne, arıtma tesislerinin sayısının artıp randımanlı çalışmasına, yağmur suyu-pis su ayrıştırma projesinin ilerlemesine, yine İzmir Büyükşehir’in sınırlı olanaklarla İç Körfez’den sığlaşan kesimlerden çamur çıkarmasına karşın Körfez’i ileri derecede tehdit ediyor. Örneğin İzmit Körfezi’ne devasa yatırım yapan merkezi hükümet, İzmir Körfezi’nde olup bitenleri adeta seyrediyor. Oysa İzmir Körfezi de İzmit Körfezi gibi bir Türk Körfezi! Üstelik ülkemizin önde gelen ve yine ülkemizin üçüncü büyük kentine hayat veren, etrafında şekillendiren bir körfez... Merkezi yönetimin İzmir Körfezi’ne şaşı bakmaktan vazgeçip kaynak ayırması, İzmir Büyükşehir ile işbirliği yapması gerekiyor. Gerek önceden yapılan Körfez Çalıştayı, gerekse bu sonuç bildirgesi açıklanan uluslararası boyuttaki çalıştay önemli çıktılar ortaya koyuyor. Bunlardan da yararlanarak artık merkezi yönetim-yerel yönetim-akademi ayağı olan ciddi bir ortak masanın kurulma zamanı geldi de geçiyor. Çünkü, Körfez alarm veriyor. Bostanlı, Karşıyaka hattında kuzeyde gözüken deniz marulları daha nisanda bu kez güneyde, İnciraltı’dan Pasaport’a kadar uzanan bir hatta görüldü! Körfez, alarm veriyor, ağlıyor. Yazıktır, günahtır. Merkezi hükümet Körfez’in çığlığına kulak verip artık çabucak duymalıdır.