Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın lideri, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatının üzerinden 88 yıl geçti. Atatürk, 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti. Türkiye, Cumhuriyet'in kurucu liderini ölüm yıl dönümünde saygı ve özlemle anıyor.
Atatürk'ün son günleri ve 10 Kasım 1938
Ömrünün önemli bir bölümünü savaş meydanlarında geçiren Atatürk'ün sağlık durumu, Ekim 1938'e gelindiğinde ağırlaşmıştı. Uzun süredir rahatsız olduğu bilinen ve farklı tedaviler uygulanan Atatürk, son günlerinde oldukça güçsüz düşmüştü.
Dolmabahçe Sarayı'ndaki odasında Atatürk'ü muayene eden doktorlar, sağlık durumunu düzenli olarak raporladı. Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Prof. Mim Kemal Öke ve Dr. Nihat Reşat Belger, 10 Kasım'a kadar hastalığın seyrini gün gün kayıt altına aldı. 9 Kasım gecesi durumu daha da ağırlaşan Atatürk için yapılan müdahaleler sonuç vermedi.
Saatler 09.05'i gösterdiğinde doktorlar, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını kaybettiğini teyit etti. Milli Mücadele'nin başlangıcından itibaren Atatürk'ün yakınında bulunan isimlerden Kılıç Ali, son anlarına ilişkin tanıklığını daha sonra şu sözlerle anlattı:
“Hayatına herhangi bir şekilde kastedilmemesi için icabında canımızı bile fedaya hazır olduğumuz Atatürk, gözümüzün önünde güpegündüz, fani hayata veda edip gidiyor, herkes ellerini kavuşturmuş, büyük bir acz içinde duruyor ve kimsenin elinden bir şey gelmiyordu. Hasan Rıza dayanamadı, büyük üzüntü içinde şöyle dedi; ‘Kılıç bak, koskoca bir tarih göçüyor!’. Saat tam dokuzu beş geçiyordu. Atatürk birdenbire gözlerini açtı. O güzel mavi gözlerini son olarak bize yöneltti. Ve hemen kapadı. Başını hemen eski durumuna getirdi. O güzel gözler artık ebediyyen kapanmıştı.”
Atatürk'ün ölüm raporu yayımlandı
Atatürk'ün vefat ettiği gün ölüm raporu da kamuoyuyla paylaşıldı. Raporda şu ifadeler yer aldı:
“Reisi Cumhur Atatürk’ün umumi hallerindeki vehamet dün gece saat 24.00’te neşredilen tebliğden sonra her an artarak bugün sabah saat 9’u beş geçe büyük şefimiz derin bir koma içinde terk-i hayat etmiştir.”
Atatürk'ün hayatını kaybetmesinin ardından yüzünün ve elinin kalıbı, İstanbul Hıfzıssıhha Müzesi Müdürü Doktor Nuri Hakkı Aktansel tarafından çıkarıldı. Başbakan Celal Bayar'ın emriyle 11 Kasım'da naaşa tahnit işlemi uygulandı.
Türkiye'de bayraklar yarıya indirildi
İçişleri Bakanlığı, 10 Kasım günü henüz resmî vefat duyurusu yapılmadan önce bir genelge yayımlayarak ülke genelinde bayrakların yarıya indirilmesini istedi. Halk, resmî açıklama gelmeden önce de Atatürk'ün hayatını kaybettiğini anlamıştı. Ankara Radyosu'ndan yapılan duyuru ise birkaç saat sonra yayımlandı.
Taksim'de on binlerce kişi yas tuttu
Atatürk'ün vefatının ardından 13 Kasım 1938'de on binlerce kişi Taksim Meydanı'ndaki Atatürk Anıtı'nın çevresinde toplandı. Kalabalık, Cumhuriyet'in kurucusu için yas tutarken Cumhuriyet'e bağlılıklarını ifade eden sloganlar attı.
Hükümetin kararıyla Atatürk'ün naaşı, 16-18 Kasım 1938 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı Merasim Salonu'nda halkın ziyaretine açıldı. Çok sayıda kişi, Atatürk'e son görevini yerine getirmek için saraya akın etti.
19 Kasım'da Dolmabahçe Sarayı'nda cenaze namazı kılındı. Namazı Prof. Dr. Şerafettin Yaltkaya kıldırırken Hafız Yaşar ve Hafız İsmail müezzinlik yaptı. Törene Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım, yakınları ve bazı generaller de katıldı.
Atatürk'ün naaşı İstanbul'dan Ankara'ya uğurlandı
Atatürk'ün naaşı, 19 Kasım 1938'de saat 08.30'da Dolmabahçe Sarayı'ndan çıkarılarak top arabasına konuldu. Tophane, Karaköy, Köprü yolu, Eminönü Meydanı, Bahçekapı, Sirkeci, Salkımsöğüt ve Gülhane Parkı güzergâhından ilerleyen kortej, Sarayburnu'na ulaştı. Yüz binlerce kişi, caddeleri doldurarak Atatürk'ü gözyaşları içinde uğurladı.
Sarayburnu'nda önce Zafer Torpidosu'na, ardından Yavuz zırhlısına alınan naaş, deniz yoluyla İzmit'e götürüldü. Yavuz zırhlısına Hamidiye, Zafer, Tınaztepe ve iki denizaltı gemisinin yanı sıra Savarona da eşlik etti. Sancağında İngiliz dretnotunun bulunduğu filoda Sovyet, Alman, Fransız, Yunan ve Romen savaş gemileri de yer aldı. Uçak filoları da deniz yolculuğuna havadan eşlik etti.
Yavuz zırhlısı saat 19.30'da İzmit Mayın İskelesi'ne yanaştı. Atatürk'ün naaşı, İzmit'te istasyonda sağlığında kullandığı beyaz renkli vagona konuldu. Saat 20.30'da İzmit'ten hareket eden tren, 20 Kasım 1938 sabahı Ankara'ya ulaştı.
Ankara Garı'nda Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Meclis Başkanı Abdülhalik Renda, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ve diğer yetkililer tarafından karşılanan naaş, Türkiye Büyük Millet Meclisi binasına götürüldü. Meclis'te katafalka konulan tabut, saat 12.00'den itibaren halkın saygı ziyaretine açıldı.
Atatürk'ün naaşı, 21 Kasım 1938'de düzenlenen resmî devlet töreninin ardından Etnografya Müzesi'ne yerleştirildi. Törende Türk askerî birliklerinin yanı sıra Almanya, Bulgaristan, Fransa, İngiltere, İran, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Yunanistan'dan gelen askerî onur kıtaları da bayrakları ve kılıçlarıyla Atatürk'ü selamladı.
Anıtkabir'in inşası için uluslararası yarışma düzenlendi
Atatürk'ün vefatının ardından kendisi için özel bir anıt mezar yapılması amacıyla çalışmalar başlatıldı. Kurulan komisyon, anıt mezarın inşa edileceği yer olarak Rasattepe'yi belirledi. Anıtkabir adı verilen yapı için 1941'de uluslararası proje yarışması düzenlendi.
Türkiye'nin yanı sıra Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya'dan mimarların katıldığı yarışmaya toplam 49 proje sunuldu. Hükümet, finale kalan üç eser arasından Prof. Emin Onat ve Doç. Orhan Arda'nın hazırladığı projeyi seçti.
9 Ekim 1944'te temeli atılan Anıtkabir'in inşası dokuz yılda tamamlandı. Atatürk'ün naaşı, bu süre boyunca Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrinde kaldı.
Atatürk'ün naaşı 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e taşındı
Anıtkabir'e nakil töreninden bir gün önce Atatürk'ün naaşının bulunduğu tabut açıldı. Profesör Kamile Şevki Mutlu'nun anlatımına göre, uygulanan tahnit işleminin başarısı sayesinde Atatürk'ün yüzü, vefatından 15 yıl sonra bile hasta yatağında uyuyormuş gibi görünüyordu.
10 Kasım 1953 Salı günü saat 09.05'te saygı duruşuyla başlayan nakil törenine Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan, dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar, İsmet İnönü, devlet erkânı ve on binlerce kişi katıldı.
Opera, Ulus, TBMM, Gar ve Anadolu (Tandoğan) Meydanı güzergâhından ilerleyen kortej Anıtkabir'e ulaştı. Atatürk'ün naaşı, İslami kurallara uygun şekilde dualar eşliğinde kabrine defnedildi. Türkiye'nin farklı illerinin yanı sıra Selanik'teki doğduğu evin bahçesinden, Kore'deki Türk şehitliğinden, Suriye'deki Süleyman Şah Türbesi'nden ve Kıbrıs'tan getirilen topraklar harmanlanarak mezarına konuldu.
Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatı
1881 yılında Selanik'te doğan Mustafa Kemal, Selanik Askerî Rüştiyesi, Manastır Askerî İdadisi ve Harp Okulu'nu tamamlayarak teğmen rütbesiyle askerlik hayatına başladı. Şam'dan Manastır'a, Çanakkale'den Trablusgarp'a kadar birçok cephede görev yaptı ve komutanlık üstlendi.
Çanakkale Savaşı'ndaki başarılarıyla genç yaşta adını duyuran Mustafa Kemal, Birinci Dünya Savaşı'nın kaybedilmesi ve Sevr Antlaşması'nın imzalanmasının ardından Kurtuluş Savaşı'nı başlattı. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kurulmasına öncülük etti. Meclis tarafından kendisine mareşal rütbesi ve gazi unvanı verildi.
29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilan edilmesiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı oldu. Hayatını kaybettiği 10 Kasım 1938'e kadar dört kez cumhurbaşkanlığı görevine seçildi. Bu dönemde Atatürk soyadını alan Mustafa Kemal, Cumhuriyet'in kuruluşunun ardından peş peşe devrimleri hayata geçirdi.
Sağlığının bozulmasına ve doktorlarının uyarılarına rağmen çalışmalarını sürdüren Atatürk, 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti.
“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır” sözleriyle Cumhuriyet'i gelecek nesillere emanet eden Atatürk, bugün de milyonlarca kişi tarafından anılıyor. Cumhuriyet 102 yaşına ulaşırken Anıtkabir, her yıl olduğu gibi bu yıl da çok sayıda ziyaretçiyi ağırlıyor. 29 Ekim'den bu yana on binlerce kişinin ziyaret ettiği Anıtkabir'e, 10 Kasım'da da gün boyunca yoğun ziyaretçi akını olması bekleniyor.
