Van'ın Bahçesaray ilçesinde yaşayan Efendi Ceylan (84) ve Abdulaziz Kayan (75), dedelerinden öğrendikleri hallaçlık mesleğini yaklaşık 50 yıldır sürdürüyor. Unutulmaya yüz tutan geleneğin ilçedeki son temsilcileri arasında yer alan ustalar, küçükbaş hayvanların yünlerini geleneksel yöntemlerle işleyerek kullanıma hazır hale getiriyor.
Bahçesaray'a 10 kilometre uzaklıktaki, 100 hane ve yaklaşık 500 nüfuslu kırsal Çatbayır Mahallesi'nde yaşayan iki usta, ailelerinden miras kalan mesleği yaşatmaya çalışıyor. Geçmişte mahallede yaklaşık 30 kişinin yaptığı hallaçlık, bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Mahallede mesleği sürdüren yalnızca 3 usta bulunuyor.
Yaz aylarında kırpılan koyunların yünleri yıkanıp kurutulduktan sonra ustaların elinde işleniyor. Yay biçimindeki geleneksel alet ve tokmak yardımıyla kabartılan yünler, ince tabakalar haline getiriliyor. Daha sonra mahalle sakinlerinin de katılımıyla ayaklarla dövülerek şekillendiriliyor. İşlenen yünlerden yorgan, yastık, keçe, yün halı ve kışın soğuktan koruyan çoban kepeneği üretiliyor.
Hallaçların çalışma sesleri mahallede yankılanıyor
Tek katlı, toprak damlı evlerin damlarında çalışan ustalar, yüzyıllardır kullanılan yöntemlerle yünleri işliyor. Yay ve tokmağın çıkardığı ritmik sesler, Çatbayır Mahallesi'nde geleneksel mesleğin izlerini yaşatıyor. Zahmetli aşamalardan geçirilen yünler, ustaların emeğiyle yeniden kullanılabilir ürünlere dönüşüyor.
“Biz hallaçlığın son ustalarıyız”
Yaklaşık 50 yıldır hallaçlık yapan 9 çocuk babası Efendi Ceylan, geçmişte mesleğin mahallede önemli bir geçim kaynağı olduğunu anlattı. Teknolojinin gelişmesiyle geleneksel üretime ilginin azaldığını belirten Ceylan, şöyle konuştu:
“Eskiden ilçemizde çok sayıda usta vardı. Bizim mahallede 30’a yakın hallaç ustası bulunuyordu. Şimdi 3 hallaç ustası kaldı. Teknolojinin olmadığı eski yıllarda Hakkari, Bitlis, Van ve hatta Feraşin Yaylası’nda yaşayan insanlar bizi arardı. Biz de oralara gider, keçe, çoban kepeneği, yün halı ve yorgan yapardık. Eskiden yatakları yünden yapardık. Gelişen teknoloji ile birlikte meslek de bitmek üzere. Teknoloji gelişince bizim mesleğimiz de unutulmaya başlandı. Elimizden geldiğince gençlere de gösteriyoruz ancak onlarda bu hevesi göremiyorum”
“Bizden sonra bu mesleğin yok olmasından endişe ediyoruz”
Yaklaşık yarım asırdır hallaçlık yapan 8 çocuk babası Abdulaziz Kayan da geçmişte mesleğe yoğun talep olduğunu, yolların ve fabrikaların bulunmadığı dönemlerde insanların ihtiyaçlarını el emeğiyle karşıladığını söyledi.
“Eski zamanlarda bizim mahallede yol yoktu, fabrika yoktu, halı yoktu. Her şey insan eliyle yapılıyordu. O zamanlar hallaçlık gözde bir meslekti. İnsanlar bizi çağırırdı. Bitlis’e, Hizan’a ve Hakkari’ye giderdik. Oralarda yün halı ve keçe yapardık. Bazen 40 gün boyunca evimize dönmediğimiz olurdu. Yazın genellikle Hakkari ve Bitlis’in Hizan ilçesine giderdik. Teknolojiyle birlikte her yere yol yapıldı, halılar da her yerde satılmaya başlandı. O dönemde sadece bizim mahallede 30 kişi bu işi yapıyordu. Şimdi çok az kişi kaldık. Biz de elimizden geldiğince bu mesleği yaşatmaya ve gelecek kuşaklara aktarmaya çalışıyoruz”
Mahallede gençlere hallaçlık öğretiliyor
Çatbayır Mahallesi Muhtarı Eyüp Kayan da hallaçlık geleneğinin gelecek kuşaklara aktarılması için çaba gösterdiklerini belirtti. Geçmişte mahalledeki 100 hanenin yaklaşık yüzde 70'inin bu meslekle geçimini sağladığını ifade eden Kayan, bugün ise yalnızca 3 ustanın kaldığını söyledi.
“Eskiden 100 hanelik mahallenin yaklaşık yüzde 70’i hallaçlık yapıyordu ve bu meslekten geçimlerini sağlarlardı. Maalesef son yıllarda teknolojinin gelişmesiyle bu meslek unutulmaya yüz tuttu. Bu geleneğin yok olmaması için mahallemizdeki ustaların yaptığı işleri takip ediyor, onlardan bir şeyler öğrenmeye çalışıyoruz. Kültürümüzün yaşatılması için mahallemizde birkaç genç de bu mesleği öğreniyor. Ancak bugün sadece 3 hallaç ustamız kaldı. Bu geleneğin gelecek nesillere aktarılmasını istiyoruz”
