Orta Anadolu Platosu, son 10 milyon yıl içinde yaklaşık bir kilometre yükselerek bugünkü heybetli yapısına kavuştu. Ancak bu genel yükselişin ortasında Konya Havzası adeta istisna oluşturuyor. Bölge, çevresine kıyasla sürekli olarak çöküyor ve derinleşiyor.
Uzun süredir bilim dünyasının yanıt aradığı “Neden sadece Konya çöküyor?” sorusu, uydu verileri ve deprem dalgalarının analiziyle büyük ölçüde aydınlatıldı. Araştırmalar, yüzeydeki dairesel çökmenin, yerin onlarca kilometre altındaki devasa kütle hareketleriyle bağlantılı olduğunu gösterdi.
Yanıt yerin derinliklerinden geldi: Litosferik damlama
Bilim insanlarına göre sürecin temelinde “litosferik damlama” adı verilen jeolojik mekanizma yatıyor. Yer kabuğunun en alt tabakaları zamanla yoğunlaşıyor ve ağırlaşıyor. Yerçekiminin etkisiyle bu ağır kaya kütlesi, tıpkı süzülen koyu bir damla gibi mantoya doğru sarkıyor.
Bu yoğun kütle aşağı doğru çekildikçe, üzerindeki kabuğu da beraberinde aşağı indiriyor. Sonuçta Konya Havzası gibi geniş, çanak biçimli çöküntüler oluşuyor.
Kopma anı ve çok aşamalı süreç
Araştırmalara göre sürecin en kritik noktası, bu ağır kütlenin tamamen koparak mantonun derinliklerine batması. Kopma gerçekleştiğinde, yüzey üzerindeki yük aniden azalıyor ve bölge ilerleyen dönemlerde yeniden yükselme potansiyeli kazanıyor.
Bilim insanları Konya’daki durumun “çok aşamalı” olduğunu, yani bir damlamanın diğerini tetiklediğini belirtiyor. Bu da havzanın zaman içinde hem çökme hem de yükselme evreleri yaşayabileceğini gösteriyor.
Laboratuvarda minyatür Dünya kuruldu
Teoriyi doğrulamak isteyen araştırmacılar, laboratuvarda Dünya’nın iç yapısını taklit eden analog modeller kurdu. Silikon polimerler, kil ve seramik küreler kullanılarak oluşturulan bu sistemlerde, milyonlarca yıl süren jeolojik süreçler hızlandırılmış biçimde gözlemlendi.
Deneyler, Konya Havzası’ndaki dairesel derinleşmenin ve sismik verilerin, litosferik damlama modeliyle birebir örtüştüğünü ortaya koydu.
Sadece Türkiye değil, Mars ve Venüs de benzer olabilir
Bu jeolojik mekanizmanın yalnızca Türkiye’ye özgü olmadığı vurgulanıyor. Güney Amerika’daki And Dağları üzerinde yer alan Arizaro Havzası’nın da benzer bir süreçten geçtiği belirtiliyor.
Araştırmacılara göre Mars ve Venüs gibi plaka tektoniği olmayan gezegenlerde görülen dev yüzey şekilleri de bu “damlama” mekanizmasıyla açıklanabilir.
Yüzeydeki tehlike: Obruklar
Konya’daki derin jeolojik hareketlilik sürerken, yüzeyde daha somut bir risk dikkat çekiyor: obruklar. Bölgede sayıları 700’e yaklaşan obrukların, yer altı sularının çekilmesiyle birleşen karmaşık jeolojik yapının sonucu olarak Karapınar’dan Ereğli’ye kadar geniş bir alana yayıldığı belirtiliyor.
Toprağın altı hâlâ hareket halinde
Bilim insanlarına göre Anadolu’nun altındaki bu “damlama” süreci, üzerinde yaşadığımız toprakların sanılandan çok daha dinamik olduğunu gösteriyor. Konya Havzası’ndaki çöküş, sadece bölgesel bir olay değil; Dünya’nın derinliklerinde süren devasa süreçlerin yüzeye yansıyan bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
