Moskova’da ücretsiz interneti ve iyi kahvesiyle bilinen sakin bir kafede çalışan bir iç mimar, Rusya’da engelli olan ABD merkezli mesajlaşma uygulaması WhatsApp üzerinden yurt dışındaki arkadaşlarıyla konuşabilmek için sık sık VPN’e bağlanıyor. Ancak bir süre sonra Rusya Demiryolları’nın internet sitesinden bilet almak için bu bağlantıyı kesmek zorunda kalıyor; çünkü site, konum gizleyen araçları kullananların erişimini engelliyor. Hemen ardından, devlet kontrolündeki MAX uygulamasından müşterilerinin mesajlarını kontrol etmek için ikinci telefonuna uzanıyor. Kremlin’in internet üzerindeki kontrolü artırmasıyla birlikte Rus vatandaşları, popüler yabancı uygulamalara yönelik kısıtlamaları aşmak için giderek daha karmaşık teknik yöntemlere başvuruyor.
Günlük hayatı felç eden dijital baskı
Vladimir Putin döneminin en büyük internet kısıtlamalarından biri olarak değerlendirilen bu süreç; bankacılık, ulaşım ve e-ticaret hizmetlerinde ciddi aksamalara yol açıyor. Kremlin’e yakın muhalet partileri, önde gelen blog yazarları ve iş dünyası temsilcilerinden gelen açıklamalara göre bu durum, eylül ayında yapılacak parlamento seçimleri öncesinde halkta ciddi bir rahatsızlık yaratmış durumda. Siyasetten genellikle uzak durmayı tercih eden bazı sosyal medya fenomenleri bile uygulanan bu dijital kısıtlamaları açıkça eleştiriyor.
VPN indirmelerinde rekor artış
Rus yetkililer, "dijital egemenlik" politikası doğrultusunda vatandaşları yabancı platformlar yerine devlet destekli yerli alternatiflere yönlendirmeye çalışıyor. Ancak Kremlin muhalifleri ve bazı Batılı teknoloji şirketleri, devlet kontrolündeki MAX uygulamasının kullanıcıları izlemek amacıyla kullanılabileceği yönünde uyarılarda bulunuyor. Uygulamanın sahibi VK şirketi bu iddiaları reddetse de kullanıcılar temkinli yaklaşıyor. Rus günlük gazetesi Kommersant’ın Digital Budget verilerine dayandırdığı habere göre, yalnızca mart ayında Google Play üzerinden en popüler beş VPN hizmeti 9,2 milyon kez indirildi. Bu veri, geçen yılın aynı dönemine göre 14 katlık bir artışa işaret ediyor. Moskova yönetiminin "yabancı ajan" ilan ettiği internet özgürlüğü aktivisti Sarkis Darbinyan, ülkede daha önce bu denli büyük bir yaygınlaşma oranına şahit olmadıklarını belirtiyor.
Bürokrasi ve seçim süreci de etkilendi
Dijital sansürün yarattığı kesintiler, iktidardaki Birleşik Rusya partisi için seçmen mobilizasyonunda internete ve Telegram’a ihtiyaç duyan üst düzey bürokratları da rahatsız ediyor. Carnegie Russia Eurasia Center kıdemli araştırmacısı Tatiana Stanovaya, seçim sürecinin sorunsuz ilerlemesi açısından bu durumun rejim için bir risk oluşturduğunu vurguluyor. Hatta hükümete sadık bazı yetkililerin bile yasakları aşmak için VPN indirdiği ve devlet destekli uygulamaları kişisel verilerinden uzak tutmak adına çift telefon taşıdığı belirtiliyor. Bazı kaynaklar, istihbarat servisinin (FSB) erişim sağlamasından endişe eden kişilerin, yerli uygulamaların yüklü olduğu cihazların mikrofon ve kameralarını fiziksel olarak söktüğünü aktarıyor.
Dijital kısıtlamalar e-ticareti ve lojistiği vurdu
VPN kullanımı Rusya'da yasa dışı olmasa da iletişim düzenleyicisi Roskomnadzor yüzlerce VPN hizmetine erişimi engelledi. Bu durum, kullanıcılar ile devlet arasında sürekli yeni servislerin keşfedildiği bir "kedi-fare oyunu" başlattı. Nisan ayında kamu kurumları, bankalar ve büyük çevrim içi perakendeciler, VPN’i açık olan kullanıcıların sitelerine erişimini engellemeye başlayınca, ülkenin en büyük e-ticaret platformlarından Wildberries’in internet trafiğinde yüzde 10’luk bir düşüş yaşandı. Navigasyon uygulamalarının çalışmadığı dönemlerde ise teslimat sürücüleri yol tariflerini ancak esnafın Wi-Fi ağlarına bağlanarak indirebildi. Bu süreçte başkent Moskova'da eski usul kağıt harita satışlarının iki kattan fazla artması dikkat çekti.
Kremlin tepkiler üzerine geri adım attı
Toplumsal ve ekonomik tepkilerin artması üzerine Kremlin son haftalarda söylemini yumuşatmak zorunda kaldı. Mobil internet kesintilerinin geçici olduğu yönünde açıklamalar yapılırken, operatörlerin yüksek miktarda yabancı veri kullanımı için ek ücret almasını öngören planlar ertelendi. Devlet Başkanı Vladimir Putin, hükümete daha temkinli hareket etme talimatı vererek "yalnızca yasak ve kısıtlamalara odaklanmanın" verimsiz olduğunu kabul etti. Ancak vatandaşlar sansürün tamamen ortadan kalkacağına inanmıyor; nitekim Rusya'da sıkça kullanılan o meşhur deyimde denildiği gibi: "Geçici olandan daha kalıcı hiçbir şey yoktur."
