Piraziz ilçesinin ismi nereden geliyor?
Bu ismin kökeni, basit bir adlandırmadan ziyade, bölgenin Anadolu'daki Türkleşme ve İslamlaşma sürecini özetleyen canlı bir örnektir.
1. İsmin Anlamı: "Pir" ve “Aziz”
İsim, iki güçlü unvanın birleşiminden oluşur:
Pir (Farsça): Bu kelime "yaşlı" veya "ihtiyar" anlamına gelse de, tarihsel ve tasavvufi bağlamda anlamı çok daha derindir. "Pir", bir tarikatın kurucusu, manevi lideri, mürşidi veya bir topluluğun bilge önderi, yol göstericisi demektir. Bir zanaatın (örn. Ahi piri) veya bir topluluğun en saygın kişisine verilen bir unvandır.
Aziz (Arapça): Bu kelime de "ermiş," "kutsal," "saygıdeğer," "mübarek" ve "Allah katında değerli" anlamlarına gelir.
İki kelime birleştiğinde, "Pir Aziz" adı, "saygıdeğer bilge lider," "ermiş önder" veya "kutsal yol gösterici" gibi son derece saygın bir anlam taşır. Bu, adını aldığı şahsiyetin toplumdaki rolünün ne kadar merkezî olduğunu gösterir.
2. Tarihsel Bağlam: 14. ve 15. Yüzyıl Karadeniz'i
Piraziz'in adını aldığı 14. yüzyılın sonu ve 15. yüzyılın başı, bölge için bir dönüm noktasıdır.
Bölgenin Durumu: O dönemde Giresun ve Trabzon kıyıları, hâlâ varlığını sürdüren Trabzon Rum İmparatorluğu'nun kontrolündeydi.
Türkmenlerin Gelişi: Ancak, Malazgirt Savaşı'ndan (1071) sonra dalgalar halinde Anadolu'ya gelen Oğuz (Türkmen) boyları, batıdan ve güneyden bölgeye doğru ilerliyordu. Özellikle Çepni Türkmenleri, Karadeniz bölgesinin Türkleşmesinde başrolü oynamıştır.
Mücadele ve İskân: Bu dönem, Türkmen beyliklerinin Trabzon Rum İmparatorluğu ile sınır mücadelesi verdiği, gaza (din uğruna savaş) yaptığı ve aynı zamanda fethettikleri topraklara yerleştiği (iskân) bir dönemdir.
3. Pir Aziz Kimdi? (Tarihsel Rolü)
İşte "Pir Aziz" tam da bu tarihsel bağlamın merkezindeki kilit figürlerden biridir. O, sadece bir savaşçı veya bey değil, büyük ihtimalle bir "Gazi-Derviş" veya "Kolonizatör Türk Dervişi" olarak adlandırılan önderlerden biriydi.
Bu liderlerin görevi şuydu:
Fetih (Gaza): Türkmen akıncılarının başında, Hristiyan Rum İmparatorluğu topraklarına akınlar düzenleyerek bölgenin Türk hâkimiyetine girmesini sağlarlardı.
Yerleşim (İskân): Fethettikleri veya yerleştikleri topraklarda bir "zaviye" (küçük tekke, konukevi) kurarlardı. Bu zaviyeler, bugünkü Piraziz'in "çekirdeğini" oluşturdu.
Toplumsal Liderlik: Bu zaviyeler sadece dini merkezler değildi. Aynı zamanda:
Yoldan geçen yolculara ve ordulara aşevi ve konaklama hizmeti verirlerdi.
Bölgenin güvenliğini sağlar, asayişi korurlardı.
Tarıma elverişsiz toprakları tarıma açar, bölgenin kalkınmasını sağlarlardı.
Yeni gelen Türkmen göçebeleri yerleşik hayata teşvik ederlerdi.
İslam'ı yayarak bölgenin manevi dönüşümünü yönetirlerdi.
Yani Pir Aziz, günümüzdeki Piraziz ilçesinin bulunduğu topraklara ilk yerleşen, burayı bir Türk yurdu haline getiren, imar eden ve hem dünyevi (bey) hem de manevi (pir) liderliğini üstlenen tarihi bir kurucu ataydı.
4. Kanıt: 1455 Tarihli Osmanlı Kayıtları
Bu bilgilerin bir efsane olmadığını, tarihi bir gerçeğe dayandığını gösteren en somut kanıt, Fatih Sultan Mehmed dönemine ait 1455 tarihli Osmanlı Tahrir Defteri'dir.
Tahrir Defteri Nedir? Osmanlı'nın, fethettiği bölgelerdeki vergi mükelleflerini, nüfusu ve arazi gelirlerini kaydettiği resmi sayım defteridir.
Önemi: Fatih, Trabzon'u 1461'de fethetmiştir. Ancak 1455 tarihli bu defter, Giresun ve çevresinin (Piraziz dahil) Trabzon'un fethinden önce Osmanlı hâkimiyetine girdiğini ve kayıtlara geçildiğini kanıtlar.
Piraziz'in Adı: Bu defterde, bugünkü ilçenin olduğu yer "Pir Aziz Zaviyesi" veya "Pir Aziz'in Yeri" olarak kaydedilmiştir. Bu, 15. yüzyılın ortasında bile o bölgenin adının, orayı kuran "Pir Aziz" ve onun kurduğu "zaviye" ile anıldığını net bir şekilde belgelemektedir.
Özetle
Piraziz'in ismi, yaklaşık 600 yıl önce bu topraklara gelerek bölgeyi Türkleştiren ve bir yerleşim yeri kuran Pir Aziz adındaki saygın bir Türk beyi ve manevi liderden miras kalmıştır. Bu isim, bir yerin adından öte, Anadolu'daki "kuruluş ruhunu" ve o dönemin toplumsal liderlerinin (Gazi-Dervişlerin) tarih yazıcı rolünü yansıtan bir tarih nişanıdır.
