Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği tartışmaları çoğunlukla bir kaza haberinin ardından alevleniyor, birkaç gün sürüyor ve gündemden düşüyor. Bu döngüyü kırmaya çalışan az sayıda isimden biri Dr. Umut Elbir. İstanbul Bilgi Üniversitesi Mülkiyet Koruma ve Güvenlik Bölüm Başkanı olarak akademide, A sınıfı iş güvenliği uzmanı sıfatıyla sahada, kurucu ortağı olduğu şirketler aracılığıyla da iş dünyasında çalışıyor. Son yıllarda ulusal medyada doğalgaz patlamalarından yapay zekânın işyerlerindeki kullanımına kadar geniş bir yelpazede görüşlerine başvurulan bir iş güvenliği uzmanı olarak tanınıyor.
Peki bu portrenin arkasında ne var? Elbir'in kariyerine yakından bakıldığında, alışıldık bir uzmanlık çizgisinden ziyade birden fazla disiplinin üst üste bindiği bir yol haritası görülüyor.
1. Dr. Umut Elbir Kimdir? Kısa Profil
Umut Elbir'in kamuya açık kaynaklardaki profili şu başlıklarda toplanabilir:
| Alan | Bilgi |
|---|---|
| Akademik görev | İstanbul Bilgi Üniversitesi, Mülkiyet Koruma ve Güvenlik Bölüm Başkanı |
| Mesleki belge | A sınıfı iş güvenliği uzmanlığı |
| Girişimcilik | Çalışkan OSGB ve Probel Mühendislik ve Danışmanlık — kurucu ortak |
| Sivil toplum | USKEF Genel Başkanı, Rotary Nişantaşı Genel Sekreteri, TSTK Genel Sekreteri |
| Oda üyelikleri | Fizik Mühendisleri Odası, İnşaat Mühendisleri Odası |
| Medya | Haberler.com ve Muhalif.com köşe yazarı; Anadolu Ajansı, ATV ve MK TV'de yayın danışmanı |
| Yayın | İSG ve Liderlik: Güvenli Bir İş Kültürü Nasıl Oluşturulur? |
Bu tablo tek başına bile alışılmadık. Türkiye'de İSG alanında çalışanların büyük bölümü ya akademiden ya da sahadan gelir; ikisini aynı anda sürdüren isim sayısı sınırlı.
2. Fizik Mühendisliğinden Başlayan Çok Disiplinli Bir Eğitim Çizgisi
2.1. Altı üniversiteye yayılan bir yol haritası
Elbir'in akademik yolculuğu fizik mühendisliğiyle başlıyor. Kendi internet sitesinde aktardığına göre bu temelin üzerine iş sağlığı ve güvenliği, inşaat mühendisliği, hukuk ve sağlık yönetimi alanlarında yüksek lisans ve doktora çalışmaları ekleniyor. Şu anda işletme yönetimi alanındaki doktora çalışmalarını sürdürüyor.
Sektör yayını İSG Haber'in aktardığına göre eğitim hayatına İstanbul Teknik Üniversitesi'nde başlayan Elbir, altı farklı üniversiteden diploma sahibi.
2.2. Farklı disiplinler neden bir arada duruyor?
Bu kadar geniş bir eğitim yelpazesi ilk bakışta dağınık görünebilir. Ancak İSG pratiğinde işin doğası tam olarak bu: bir iş kazası dosyası aynı anda mühendislik hesabı, hukuki sorumluluk analizi ve insan davranışı değerlendirmesi gerektirir.
Yüksekten düşme vakasında hem korkuluk yüksekliğinin standarda uygunluğuna hem işverenin eğitim yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğine hem de çalışanın o gün neden emniyet kemerini takmadığına bakmak gerekir. Fizik, inşaat, hukuk ve yönetim bilgisinin bir arada durması, bu üç katmanı aynı masada değerlendirebilmeyi sağlıyor.
Elbir'in Google Akademik profilinde çalışma alanları arasında iş sağlığı ve güvenliği, işletme yönetimi, fizik ve inşaat başlıkları görünüyor.
3. İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde Bölüm Başkanlığı
Elbir, İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde Mülkiyet Koruma ve Güvenlik Bölüm Başkanı olarak görev yapıyor. Bu bölüm, özel güvenlik ve iş sağlığı-güvenliği programlarının yürütüldüğü, doğrudan istihdama dönük ön lisans alanlarını kapsıyor.
Buradaki rol, sektör açısından göründüğünden daha belirleyici. Türkiye'de İSG hizmetlerini yürüten kadronun önemli bir kısmı bu tür programlardan mezun oluyor. Yani müfredatta neyin ağırlık kazandığı, sahaya çıkan yeni neslin risk algısını doğrudan şekillendiriyor. Elbir'in kendi ifadesiyle bu görev, akademik kurullarda aktif rol almanın yanında geleceğin meslek profesyonellerini yetiştirmek anlamına geliyor.
4. "A Sınıfı" Ne Demek, Neden Önemli?
Haberlerde Elbir'in adı geçtiğinde neredeyse her seferinde "A sınıfı" ibaresi kullanılıyor. Bu, mesleğin dışından bakanlar için anlamı belirsiz bir ayrım olabilir.
4.1. Tehlike sınıfları ve uzmanlık kademeleri
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde işyerleri tehlike derecelerine göre üçe ayrılır: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli. Uzmanlık belgeleri de C, B ve A sınıfı olmak üzere üç kademelidir ve her kademe farklı bir tehlike sınıfında görev almaya yetki verir.
- C sınıfı, az tehlikeli işyerlerinde çalışabilir.
- B sınıfı, az tehlikeli ve tehlikeli sınıftaki işyerlerinde görev alabilir.
- A sınıfı, maden, inşaat, kimya, metal gibi çok tehlikeli sınıftaki işyerleri dâhil olmak üzere tüm tehlike sınıflarında çalışabilir.
4.2. Belgenin haber dilindeki karşılığı
A sınıfı belgeye ulaşmak kısa bir süreç değil. Genellikle alt kademelerde belirli bir süre fiilen çalışmayı, ek eğitimleri ve Bakanlık sınavını başarmayı gerektirir. Dolayısıyla bir habercinin "A sınıfı iş güvenliği uzmanı" ifadesini kullanması, kaynağın en riskli sektörlerde yasal olarak görev alabilecek yetkinlikte olduğunu gösteren bir kısaltmadır.
5. Bir İSG Uzmanı Gün İçinde Ne Yapar?
Mesleğin dışından bakıldığında iş güvenliği uzmanlığı çoğunlukla "baret dağıtan kişi" olarak algılanıyor. Oysa mevzuatın çizdiği görev alanı çok daha geniş.
5.1. Risk değerlendirmesi
Uzmanın birincil sorumluluğu risk değerlendirmesi. İşyerindeki her tehlike kaynağı tespit ediliyor, gerçekleşme olasılığı ve olası şiddeti puanlanıyor, bu puana göre öncelik sırası çıkarılıyor. Kâğıt üzerinde basit görünen bu süreç sahada ciddi teknik bilgi istiyor: bir kaynak atölyesinde havalandırma debisinin yeterli olup olmadığını anlamak için ölçüm yapmak gerekiyor.
5.2. Eğitim ve bilgilendirme
Çalışanların işe başlamadan önce ve belirli aralıklarla eğitim alması zorunlu. Ancak eğitimin kâğıt üzerinde imzalatılan bir formaliteye dönüşmesi, sektörün en bilinen sorunlarından biri.
5.3. Acil durum planlaması
Yangın, deprem, kimyasal sızıntı gibi senaryolar için tahliye planı hazırlanıyor, tatbikat yapılıyor, arama-kurtarma ve ilk yardım ekipleri belirleniyor.
5.4. Denetim, inceleme ve raporlama
Bunlara ek olarak periyodik saha denetimleri, iş ekipmanlarının kontrol kayıtlarının takibi, kaza ve ramak kala olaylarının incelenmesi, işyeri hekimiyle ortak çalışma ve işverene yazılı raporlama da görev tanımının içinde. Elbir'in kurucu ortağı olduğu Çalışkan OSGB gibi kuruluşlar, bu hizmet paketini kendi kadrosunda uzman bulunduramayan işletmelere sağlıyor.
6. 6331 Sonrası Değişen Tablo
Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanı, 2012'de yürürlüğe giren 6331 sayılı kanunla köklü biçimde yeniden düzenlendi. Kanun öncesinde İSG yükümlülükleri İş Kanunu içinde dağınık maddeler hâlindeydi ve yalnızca belirli büyüklükteki sanayi işletmelerini kapsıyordu.
6331 ile birlikte kapsam, çalışan sayısına ve sektöre bakılmaksızın neredeyse tüm işyerlerine genişletildi. Risk değerlendirmesi zorunlu hâle geldi. Çalışanlara, ciddi ve yakın tehlike durumunda çalışmaktan kaçınma hakkı tanındı. İşverene ise tehlikeleri kaynağında yok etme yükümlülüğü getirildi.
Kanunun getirdiği çerçeve güçlü olsa da uygulamada aksayan noktalar sürüyor. Denetim kapasitesinin işyeri sayısına oranı, küçük işletmelerde hizmetin maliyet kalemi olarak görülmesi ve kayıt dışı istihdam, sistemin en zayıf halkaları arasında sayılıyor. Elbir'in değerlendirmelerinde tekrar eden "mevzuat tek başına yetmez" vurgusu tam olarak bu boşluğa işaret ediyor.
7. Sahadan Gelen Deneyim: Çalışkan OSGB ve Probel Mühendislik
Elbir'in profilini yalnızca akademik olmaktan çıkaran unsur, kurucu ortağı olduğu iki şirket.
Çalışkan OSGB, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi. OSGB'ler, kendi bünyesinde işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı istihdam edemeyen işletmelere bu hizmeti dışarıdan sağlayan kuruluşlar. Risk değerlendirmesi hazırlamaktan acil durum planı oluşturmaya, periyodik sağlık muayenelerinden çalışan eğitimlerine kadar geniş bir hizmet alanı var.
Probel Mühendislik ve Danışmanlık ise eğitim, teknik denetim, proje yönetimi ve kurumsal danışmanlık alanlarında faaliyet gösteriyor.
Bu ikili yapı, İSG alanında sık rastlanan bir eleştiriye de cevap niteliğinde: teorinin sahadan kopması. Bir OSGB'nin günlük işleyişinin içinde olan bir akademisyenin, risk değerlendirme raporlarının kâğıt üzerinde nasıl doldurulduğunu ya da denetim öncesi hangi eksiklerin aceleyle kapatıldığını birinci elden görmesi kaçınılmaz.
8. Kamuoyunun Gündemine Giren Değerlendirmeler
Elbir'in ismi son iki yılda özellikle doğalgaz kaynaklı patlamaların ardından ulusal basında sıkça yer aldı.
8.1. Fatih patlaması: "Teknik arıza değil, ihmal zinciri"
Mart 2026'da İstanbul Fatih'te iki binanın çökmesine yol açan doğalgaz patlamasının ardından yaptığı değerlendirmede Elbir, olayın yalnızca teknik bir arızayla açıklanamayacağını savundu. Muhalif'in aktardığına göre olayı bir ihmal zinciri olarak tanımlayan Elbir, doğalgaz kaçaklarının çoğu zaman fark edilmeden ortamda biriktiğine ve küçük bir kıvılcımın yıkıcı sonuçlar doğurabildiğine dikkat çekti. Değerlendirmesinde, düzenli kontrol yapılmış olsaydı olayın büyük ihtimalle önlenebileceğini vurguladı.
8.2. Hakkari'deki patlama: gaz sıkışması uyarısı
Haziran 2026'da Hakkari'de bir işletmede yaşanan gaz sıkışması kaynaklı patlamanın ardından Haber7'ye konuşan Elbir, gaz kullanan her hanenin potansiyel bir risk taşıdığını belirtti. Gaz sızıntılarında zehirlenme riskinin yanı sıra asıl tehlikenin patlamaya yol açan sıkışma olduğuna dikkat çekti.
Bu iki değerlendirmede ortak bir yaklaşım göze çarpıyor: olayı bireysel talihsizlik olarak değil, önlenebilir bir sistem hatası olarak okumak. İSG literatüründe bu, kök neden analizi mantığının kamusal tartışmaya taşınması anlamına geliyor.
9. Yapay Zekâ ve İSG: Türkiye'nin Geride Kaldığı Nokta
Cumhuriyet'e verdiği değerlendirmede Elbir, Avrupa ülkelerinin risk analizi ve çalışan sağlığı izleme süreçlerinde yapay zekâdan etkin biçimde yararlandığını, etik kullanım için yönergeler geliştirdiğini aktardı. Türkiye'nin ise hem mevzuat hem uygulama tarafında geride kaldığını belirterek yasal düzenlemelerin güçlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Aynı değerlendirmede, iş güvenliğinde asıl sorumluluğun işverende olduğunu hatırlattı. Güvenli bir çalışma ortamının yalnızca yasal düzenlemelerle sağlanamayacağını, iş güvenliği kültürünün ancak yönetim desteğiyle oluşabileceğini vurguladı.
Kendi sitesinde yayımladığı yazılarda ise İSG'nin geleceğini insan ve yapay zekânın birlikte çalıştığı hibrit bir modelde gördüğünü belirtiyor. Teknolojiyi tehdit olarak değil, daha güvenli ve sürdürülebilir bir çalışma ortamı kurmanın aracı olarak konumlandırıyor.
Bu bakış açısı pratikte ne anlama geliyor? Sensörlerle donatılmış bir şantiyede yüksekten düşme riskinin gerçek zamanlı izlenmesi, görüntü işleme ile kişisel koruyucu donanım kullanımının otomatik denetlenmesi, geçmiş kaza verilerinden hangi vardiyada risk arttığının öngörülmesi gibi uygulamalar. Bunların hiçbiri iş güvenliği uzmanı ihtiyacını ortadan kaldırmıyor; uzmanın kâğıt işinden çıkıp analize odaklanmasını sağlıyor.
10. Siyah Nokta Kampanyası
Elbir'in kamuoyunda en çok yankı bulan çıkışlarından biri, 28 Nisan Dünya İş Sağlığı ve Güvenliği Günü kapsamında başlattığı "Siyah Nokta Kampanyası" oldu.
Kampanyanın fikri basit: kişiler elinin üstüne siyah bir nokta çiziyor. Bu nokta, işyerlerinde fark edilmeyen görünmez riskleri temsil ediyor. Elbir, iş kazalarının büyük bölümünün tam olarak bu fark edilmeyen tehlikelerden kaynaklandığını belirterek gençlerden İSG profesyonellerine, işçiden işverene toplumun tüm kesimlerini harekete katılmaya davet etti.
Kampanyanın işleyiş mantığı, davranış temelli güvenlik yaklaşımıyla örtüşüyor. Bu yaklaşımda amaç, kuralı ezberletmek yerine dikkat refleksini gündelik hayatın içine yerleştirmek. Elinin üstündeki noktayı gün boyu gören biri, farkında olmadan çevresini tarayan bir bakış geliştiriyor.
11. "İSG ve Liderlik" Kitabı
Elbir'in İSG ve Liderlik: Güvenli Bir İş Kültürü Nasıl Oluşturulur? başlıklı kitabı, güvenliği bir mevzuat yükü olarak gören klasik anlayışa itiraz ediyor.
Yeniçağ'da yer alan tanıtımda kitabın işverenler, yöneticiler, insan kaynakları profesyonelleri, İSG uzmanları ve akademisyenler için hem akademik hem sahaya dönük bir rehber niteliği taşıdığı belirtiliyor. Dijital dönüşüm, yapay zekâ, büyük veri analitiği ve otomasyonun iş güvenliği yönetiminde nasıl kullanılabileceği somut örneklerle ele alınıyor.
Kitabın merkezindeki tez şu: güvenlik kültürünün inşasında en kritik paydaş liderliktir ve talimat yayımlamak tek başına yeterli değildir. Elbir'e göre liderler iş güvenliğini kurum kültürünün parçası hâline getirdiğinde, çalışan bağlılığı da birlikte yükseliyor.
Bu tespitin ampirik karşılığı var. İş kazalarının kurumsal maliyeti çoğu zaman yalnızca doğrudan giderler üzerinden hesaplanıyor; oysa üretim kaybı, işgücü devri, itibar zedelenmesi ve moral bozukluğu gibi dolaylı maliyetler genellikle daha ağır basıyor.
12. Sivil Toplum ve Mesleki Örgütlenme
Elbir'in profilinde akademi ve iş dünyasının yanında üçüncü bir sütun daha var.
- USKEF Genel Başkanı olarak Uluslararası Akademik Sosyal ve Ekonomik İlişkiler Federasyonu'nu yönetiyor. Federasyon, Doğu Akdeniz Üniversitesi iş birliğiyle uluslararası sempozyumlar düzenliyor.
- Rotary Nişantaşı Genel Sekreteri olarak toplumsal fayda odaklı çalışmalarda yer alıyor.
- TSTK Genel Sekreteri sıfatıyla Tüm Sivil Toplum Kuruluşları Konfederasyonu'nda görev yapıyor.
- Oda üyelikleri: Fizik Mühendisleri Odası ve İnşaat Mühendisleri Odası.
13. Medya Cephesi
Elbir, Haberler.com ve Muhalif.com'da köşe yazarlığı yapıyor. Ayrıca Anadolu Ajansı, ATV ve MK TV'de iş sağlığı ve güvenliği ile iş kazaları konularında yayın danışmanı olarak yer alıyor. İSG Haber'de de köşe yazıları yayımlanıyor.
Bu, uzmanlığın kamusallaştırılması açısından anlamlı bir tercih. Teknik bir alanın kamuoyuna aktarılmasında en büyük engel, mevzuat dilinin ağırlığı. Bir uzmanın haber merkezine danışmanlık yapması, kaza haberlerinin "talihsiz olay" çerçevesinden çıkıp nedensellik zinciri üzerinden anlatılmasını mümkün kılıyor.
14. Rakamlar Ne Söylüyor?
Elbir'in ısrarla üzerinde durduğu tabloyu anlamak için resmî verilere bakmak gerekiyor.
Sosyal Güvenlik Kurumu'nun yayımladığı 2024 yılı iş kazası ve meslek hastalığı istatistiklerine göre yıl içinde 733 bin 646 iş kazası kayıtlara geçti. Meslek hastalığına yakalanan sigortalı sayısı 888 olarak açıklandı. İş kazası sayısında 2023'e kıyasla yaklaşık yüzde 8'lik bir artış görüldü.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Güvenli İnşaat platformunda yayımlanan değerlendirmede ise inşaat sektöründeki ölümlü vakaların dağılımı öne çıkıyor: yüksekten düşme kaynaklı ölümler ilk sırada yer alıyor, onu sağlık sorunları ile trafik ve iş makinesi kazaları izliyor. Sektörün yüz bin çalışan başına ölüm oranı 27,7 olarak hesaplanmış durumda.
Bu tabloda kayıt dışı çalışanların yer almadığı da dikkate alınmalı. Yani gerçek rakamların daha yüksek olması kuvvetle muhtemel.
15. Öne Çıkan Mesaj
Elbir'in farklı platformlardaki açıklamaları birleştirildiğinde tekrar eden üç vurgu görülüyor.
15.1. Sorumluluk işverendedir
İSG mevzuatı yükümlülüğü net biçimde işverene yüklüyor. Uzman ve hekim istihdamı bu sorumluluğu devretmiyor, yalnızca yerine getirilmesine aracılık ediyor.
15.2. Kültür, kuraldan önce gelir
Yazılı prosedürlerin sahada karşılık bulması için yönetimin bu prosedürleri sahiplenmesi gerekiyor. Üst yönetimin baret takmadan şantiyeye girdiği bir işyerinde, hiçbir talimat metni işlemiyor.
15.3. Teknoloji bir fırsat penceresi
Yapay zekâ destekli izleme ve öngörü sistemleri, kazaların önlenmesinde ciddi bir potansiyel taşıyor. Ancak bu potansiyelin kullanılabilmesi için mevzuatın güncellenmesi gerekiyor.
16. Sık Sorulan Sorular
Umut Elbir hangi üniversitede görev yapıyor?
İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde Mülkiyet Koruma ve Güvenlik Bölüm Başkanı olarak görev yapıyor.
Umut Elbir'in uzmanlık belgesi hangi sınıfta?
A sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip. Bu belge, çok tehlikeli sınıftakiler dâhil tüm tehlike sınıflarındaki işyerlerinde görev almaya yetki veriyor.
Umut Elbir'in kurucu ortağı olduğu şirketler hangileri?
Çalışkan OSGB ve Probel Mühendislik ve Danışmanlık.
Siyah Nokta Kampanyası nedir?
28 Nisan Dünya İş Sağlığı ve Güvenliği Günü kapsamında Elbir tarafından başlatılan farkındalık hareketi. Katılımcılar elinin üstüne, işyerlerindeki görünmez riskleri temsil eden siyah bir nokta çiziyor.
Umut Elbir'in yayımlanmış kitabı var mı?
İSG ve Liderlik: Güvenli Bir İş Kültürü Nasıl Oluşturulur? başlıklı kitabı bulunuyor.
Umut Elbir hakkında daha fazla bilgi almak için https://umutelbir.com/ adresine hemen tıklayın.
