Diyarbakır’ın Çınar ilçesi yakınlarında bulunan ve Roma İmparatorluğu döneminde önemli bir askeri yerleşim olarak kullanılan Zerzevan Kalesi, yürütülen arkeolojik çalışmalarla yeni bir tarihi gerçeği ortaya çıkardı. Kalede yer alan Mithras dinine ait yer altı tapınağının yaklaşık 1700 yıl önce mühürlenerek kapatıldığı tespit edildi.
UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan tarihi alanda 2014 yılından bu yana sürdürülen kazılarda çok sayıda önemli yapıya ulaşıldı. Surlar, gözetleme kuleleri, kiliseler, konutlar, depolar, kaya mezarları ve su sarnıçlarının yanı sıra Mithras Tapınağı da bölgenin en dikkat çekici keşifleri arasında yer aldı.
Tapınak Girişindeki Yazıtın Sırrı Çözüldü
2017 yılında ortaya çıkarılan Mithras Tapınağı’nın girişinde bulunan yazıt, uzun süren çalışmaların ardından çözümlendi. Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından yürütülen incelemelerde, yazının Eski Aramice ve Süryanice karakterler taşıdığı belirlendi.
Epigrafik ve filolojik analizler sonucunda yazıtın milattan sonra 4. ve 5. yüzyıllara ait olduğu tespit edildi. Araştırmalar, tapınağın Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nda yaygınlaşmasının ardından kapatılarak mühürlendiğini ortaya koydu.
Mithras İnancının Son Dönemine Dair Önemli Kanıt
Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Mithras dininin Roma İmparatorluğu’nda özellikle 2. ve 3. yüzyıllarda büyük yaygınlık kazandığını belirtti. Hristiyanlığın resmi din haline gelmesinin ardından ise Mithras tapınaklarının ya kapatıldığını ya da kiliseye dönüştürüldüğünü ifade etti.
Coşkun, tapınağın girişindeki yazıtın çözülmesinin dünya arkeolojisi açısından önemli bir dönüm noktası olduğunu vurgulayarak, Mithras inancının sona eriş sürecine ilişkin somut bir kanıt elde edildiğini söyledi.
Dünya Arkeolojisi Açısından Nadir Bir Örnek
Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak ise yazıtın, Mithras Tapınağı’nın kapatılmasını belgeleyen nadir örneklerden biri olduğunu belirtti. Yazıtta yer alan ifadelerin, Hristiyanlığın yükselişiyle birlikte tapınağın kutsanarak işlevsiz hale getirildiğini gösterdiğini aktardı.
Toprak, yazıtta geçen ifadelerin Hazreti İsa ve kutsal haç sembolü üzerinden Mithras inancının sona erdirildiğine işaret ettiğini belirterek, bunun dünya arkeolojisinde ilk kez yazılı olarak belgelenmiş bir örnek olduğunu ifade etti.
Zerzevan Kalesi Ziyaretçilerin İlgi Odağı Olmayı Sürdürüyor
Yaklaşık 3 bin yıllık geçmişe sahip Zerzevan Kalesi’nde yürütülen kazı ve restorasyon çalışmaları devam ederken, bölge yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çekmeye devam ediyor. Tarihi kalede ortaya çıkarılan yeni bulguların, Roma dönemi inanç sistemleri ve kültürel dönüşümler hakkında önemli bilgiler sunması bekleniyor.
