Uluslararası Af Örgütü, Taliban'ın Afganistan'da yönetimi devralmasının ardından geçen 5 yıllık sürece ilişkin kapsamlı bir insan hakları değerlendirmesi yayımladı. Açıklamada, kadınlara yönelik hak gasplarının sistematik olarak derinleştiği, bedensel cezaların kurumsallaştığı ve ülkedeki yasal çerçevenin ortadan kaldırılarak son 20 yılda elde edilen tüm kazanımların geri çevrildiği vurgulandı.
Uluslararası Af Örgütü'nün açıklamasının tam metni şu şekildedir:
"Afganistan’da Taliban’la geçen beş yıl: Yirmi senelik ilerleme kaybedildi
Afganistan’da Taliban yönetiminde beş yıl geride kaldı. Taliban, Ağustos 2021’de iktidarı ele geçirdiğinden bu yana mevcut yasal çerçeve tamamen ortadan kaldırıldı ve yerine Taliban’ın katı şeriat hukuku yorumunun şekillendirdiği bir sistem kuruldu. Son beş yılda yaşananlar Afganistan’ı yalnızca uluslararası insan hakları standartlarından daha da uzaklaştırmadı, yirmi yıllık ilerlemeyi de geri çevirdi.
Yaklaşık 22 milyon insanın yardıma ihtiyaç duyduğu, çocukların yüzde 90'ının gıda yoksulluğu yaşadığı, yaklaşık 4 milyon çocuğun yetersiz beslendiği Afganistan’da insani kriz giderek derinleşiyor. Özellikle kadınlar ve kız çocukları için ülke açık hava hapishanesine dönüştü. Uluslararası Af Örgütü, Afganistan’da Taliban’ın iktidarı ele geçirdiği 2021’den bu yana yaşananların bir kısmını şöyle derledi:
Taliban, 2021’de kadın haklarını koruyan belli başlı kurumları lağvetti. Çoğu vilayette kız çocuklarının eğitim gördüğü ortaokul ve liseler kapatıldı. Kadın protestocular ve aktivistler sindirme girişimleri ve keyfi gözaltılarla karşılaştı. Kadın İşleri Bakanlığı kapatılarak yerine İffet Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı kuruldu. Kadınların erkek refakatçi olmadan uzun mesafeli (72 km ve üzeri) seyahat etmeleri yasaklandı.
2022’de ülke çapında kız çocuklarının ortaöğretime devam etmesi ve kadınların kamu ve özel üniversitelere gitmesi yasaklandı. Kadın televizyon sunucularına peçe zorunluluğu getirildi. Kadınların yerel ve uluslararası STK’larda çalışması yasaklandı. “Düzgün örtünme” şekli olarak burka zorunlu hale getirildi.
2023’te kadınların güzellik salonuna gitmesi yasaklandı. Kadınların parklara, spor salonlarına ve eğlence yerlerine erişim kısıtlamaları devam etti. Kadın aktivistlere ve sivil topluma yönelik baskılar arttı. Kadınların, Birleşmiş Milletler’de (BM) çalışması yasaklandı.
Kız çocuklarının sessizliği evliliğe onay kabul ediliyor
2024’te Taliban, kadınların ve kız çocuklarının özel ve kamusal hayatlarına yönelik kısıtlamaları sıkılaştıran Ahlak ve İffet Yasası’nı çıkardı. Kadınların ifade ve hareket özgürlükleri, kıyafetleri ve kamusal varlıkları daha da kısıtlandı. Kadınlar ve kız çocukları, sözde kıyafet yönetmeliği ihlalleri nedeniyle gözaltına alındı. Kadınların doktorluk, hemşirelik, ebelik ve ilgili sağlık alanlarında eğitim alması yasaklandı.
2025’te kadınların erkek refakatçi olmadan işe, hizmetlere ve kamusal alanlara erişebilmesinin önündeki engeller arttı. Taliban, yerel BM çalışanları da dahil Afgan kadınların BM yerleşkelerine ve ofislerine girişini engelledi. Kadınların ev ortamında hizmet veren güzellik salonları ve radyo istasyonları kapatıldı. Hastanelere ve işletmelere, erkek refakatçisi olmayan kadınlara hizmet sunmamaları talimatı verildi.
2026’da ceza usul düzenlemeleri kadın haklarını zayıflattı ve kadınların hareket özgürlüğü, özerkliği ve kamusal katılımına yönelik kısıtlamaları artırdı. 18. Kararname (Eşlerin Boşanmasına İlişkin Kanun) ile çocuk evlendirmelerine izin verildi ve kız çocuklarının sessizliği evliliğe onay kabul edilerek, karar yetkisi birinci derece erkek yakınlarına verildi. Herat’ta kadınlar, Taliban’ın kıyafet yönetmeliğini ihlal ettikleri gerekçesiyle gözaltına alınıyor. Kadın protestoculara yönelik hukuksuz güç, ateşli silah kullanımı ve keyfi gözaltılar devam ediyor. Herat, Kabil ve Mezar-ı Şerif’te kadınlar, kısıtlayıcı kıyafet kurallarını uygulamaya zorlanarak sindiriliyor.
Halka açık kırbaçlama, acımasız cezalar yaygınlaştı
Son beş yılda insan hakları ihlallerinde ciddi artış yaşandı. Barışçıl protesto ve ifade özgürlüğüne yönelik baskılar, insani ve ekonomik kriz, sivil toplumun ve bağımsız medyanın bastırılması, keyfi gözaltılar, halka açık kırbaçlamalar, acımasız cezalar ve işkence yaygınlaştı. İnsan hakları savunucuları, gazeteciler, aktivistler ve muhalif sesler korku yaratmak amacıyla zorla kaybetmelere ve diğer hak ihlallerine maruz bırakıldı. Taliban’ın bu yıl onayladığı “Mahkemelerin Ceza Usul Yönetmeliği” de bu tabloyu daha da ağırlaştırdı. Düzenleme, adil yargılanmanın temel güvencelerini sağlamadığı gibi bedensel cezalar yoluyla işkence ve diğer kötü muameleleri kurumsallaştırdı, mülkün ceza olarak yok edilmesine izin verdi ve çok sayıda suç için ölüm cezası öngördü. Düzenlemedeki suç tanımlarının geniş ve belirsiz olması da Taliban yargıçlarına kişileri keyfi biçimde suçlama ve cezalandırma konusunda geniş bir alan açtı.
Ağustos 2021’den önce Afganistan’ın hukuk sisteminde Ceza Kanunu, baro, savunma avukatları, Başsavcılık, Cumhurbaşkanı’nca atanan ve Parlamento tarafından onaylanan Dokuz Yüksek Hâkim, ceza, ticaret, aile, asliye ceza ve istinaf mahkemeleri, Kadına Yönelik Şiddetin Ortadan Kaldırılması Kanunu, Anayasa, Yüksek Mahkeme yer alıyordu. Bugün bunların çoğu artık yok; savunma avukatı ve adil bir yargı süreci bile bulunmuyor. Taliban’ın yargı sisteminde ise işkence, müftüler, şeri mahkemeler, halka açık kırbaçlama, eşitsiz boşanma ve ayrılma hakları, kötü muamele, şeriatın aynı suça farklı kararlar çıkan bireysel yorumu, adil olmayan kapalı duruşmalar bulunuyor.
Taliban, kadınların ve kız çocuklarının insan haklarını ihlal eden bütün yasa, kararname ve uygulamaları kaldırmalı. Bedensel cezalara son vermeli ve ülkedeki herkesin insan haklarını korumalı. Uluslararası insan hakları yükümlülükleri doğrultusunda keyfi ve haksız yargı kararlarına son vermeli ve bu yükümlülüklere uygun hukuk sistemini yeniden tesis etmeli. Uluslararası toplum da Taliban’la ilişkilerinde insan haklarını pazarlık edilebilir bir mesele olarak görmemeli. Taliban’ın kadınları ve kız çocuklarını hedef alan ayrımcı düzenlemeleri açık biçimde kınanmalı ve bunların kaldırılması için diplomatik baskı artırılmalı. Her türlü temas insan hakları temelinde, ilkeli bir yaklaşım çerçevesinde yürütülmeli."
