Dünya genelinde kullanılan zaman ölçüm sisteminde önemli bir değişikliğe gidilmesi gündemde. 1972'den bu yana uygulanan artık saniye (leap second) sisteminin kaldırılması için yeni bir düzenleme hazırlanıyor.
Uluslararası zaman standartlarını belirleyen yetkililerin oylamaya sunacağı düzenlemenin kabul edilmesi halinde, modern saatlerin Dünya'nın dönüş hareketiyle eşleştirilmesinde kullanılan mevcut sistem değişecek.
Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) bünyesinde ele alınan düzenlemenin özellikle küresel iletişim ağları, bilgisayar sistemleri, finansal işlemler ve navigasyon teknolojilerindeki zaman senkronizasyonu sorunlarını azaltması hedefleniyor.
Artık saniye neden kullanılıyor?
Artık saniye, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ile atom saatlerinin ölçtüğü zaman arasındaki farkı dengelemek amacıyla Eşgüdümlü Evrensel Zaman'a (UTC) eklenen bir saniyelik düzeltme olarak kullanılıyor.
Zaman ölçümünde Dünya'nın dönüş hareketine dayanan astronomik zaman ile atomların düzenli titreşimlerinden yararlanan atom zamanı esas alınıyor. Ancak Dünya'nın dönüş hızı sabit olmadığı için iki sistem arasında zamanla küçük farklılıklar meydana geliyor.
1972'den bu yana dünya saatlerine 27 kez artık saniye eklendi. Bu uygulama, astronomik zaman ile atom saatlerine dayalı zaman arasındaki farkı belirli sınırlar içinde tutmayı amaçlıyor.
Dünya'nın dönüş hızı neden değişiyor?
Dünya'nın dönüş hareketi tamamen sabit bir hızla gerçekleşmiyor. Gezegenin dönüş hızındaki değişimlerde Ay'ın kütleçekim etkisi, Dünya'nın iç katmanlarındaki hareketler, atmosfer ve okyanuslardaki kütle dağılımı gibi çeşitli faktörler rol oynuyor.
Kutup buzullarının erimesi ve su kütlelerinin yeniden dağılması gibi iklim kaynaklı değişiklikler de Dünya'nın dönüş hareketini etkileyebiliyor.
Dünya'nın dönüşü uzun vadede yavaşlama eğiliminde olsa da kısa vadeli dalgalanmalar nedeniyle bazı dönemlerde dönüş hızında artış da görülebiliyor.
Artık saniye teknoloji sistemlerini etkiliyor
Günlük yaşamda fark edilmeyen bir saniyelik düzeltme, hassas zamanlamaya ihtiyaç duyan dijital sistemler açısından önemli sonuçlar doğurabiliyor. İnternet altyapısı, veri merkezleri, finansal işlem sistemleri ve havacılık teknolojileri işlemlerin doğru sırayla gerçekleşmesi için hassas zaman ölçümüne ihtiyaç duyuyor.
Artık saniyelerin düzensiz aralıklarla uygulanması ve genellikle yalnızca altı ay önceden duyurulması, teknoloji altyapılarını yöneten kuruluşların hazırlık yapmasını zorlaştırıyor.
2012'de eklenen artık saniyenin bazı büyük internet hizmetlerinde ve uçuş rezervasyon sistemlerinde kesintilere yol açtığı, 2016'nın sonunda gerçekleştirilen son artık saniye eklemesinde ise bazı bulut hizmetlerinde kısa süreli aksaklıklar yaşandığı belirtildi.
Bu nedenle teknoloji şirketleri, zaman ölçümünde öngörülebilirliği artırmak amacıyla artık saniye uygulamasının kaldırılmasını uzun süredir destekliyor.
Artık saniye ne zaman kaldırılacak?
Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu üyesi 69 ülkenin, artık saniye uygulamasının kaldırılmasına ilişkin yeni teklifi oylaması bekleniyor.
Teklifin kabul edilmesi halinde düzenlemenin Mayıs 2027'de yürürlüğe girmesi öngörülüyor.
Artık saniyenin kaldırılması yönündeki tartışmalar ise yeni değil. Üye ülkeler, 2022'de gerçekleştirilen toplantıda uygulamanın en geç 2035 yılına kadar aşamalı olarak sona erdirilmesi yönünde karar almıştı.
Negatif artık saniye ihtimali gündemde
Artık saniye uygulamasının geleceğinin tartışılmasında etkili olan gelişmelerden biri de negatif artık saniye ihtimali oldu.
Dünya'nın dönüş hızındaki değişimler nedeniyle gelecekte atom zamanı ile Dünya'nın dönüşüne dayalı zaman arasındaki farkın ters yönde oluşması halinde saatlerden bir saniye çıkarılması gerekebilir. Bu işlem negatif artık saniye olarak adlandırılıyor.
Bugüne kadar bir saniyenin çıkarılması şeklindeki uygulama hayata geçirilmedi. Uzmanlar, özellikle kritik dijital altyapıların böyle bir değişikliğe yeterince hazırlıklı olmamasının veri işleme, finansal işlemler ve iletişim sistemlerinde senkronizasyon sorunlarına yol açabileceği konusunda uyarıyor.
Atom zamanı ile Dünya zamanı arasındaki fark büyüyecek
Yeni düzenlemenin kabul edilmesi halinde atom zamanı ile astronomik zaman arasındaki küçük farkların birikmesine izin verilecek. Böylece dünya saatlerinin düzenli olarak artık saniyelerle düzeltilmesine gerek kalmayacak.
Bu değişiklik, modern zaman ölçümünün Dünya'nın dönüş hareketine olan doğrudan bağımlılığını azaltacak. Uluslararası zaman otoriteleri ise iki sistem arasındaki farkın uzun vadede kontrol altında tutulmasını hedefliyor.
Öneride, atom zamanı ile astronomik zaman arasındaki farkın bir saati aşmaması tavsiye ediliyor. Mevcut hesaplamalara göre bu büyüklükte bir farkın oluşması 3 bin yıldan fazla sürebilir.
Gelecekte artık saat gündeme gelebilir
Artık saniyenin kaldırılması, uzun vadede daha büyük zaman düzeltmelerinin gündeme gelmesi ihtimalini de beraberinde getiriyor. Atom zamanı ile Dünya'nın dönüşüne dayalı astronomik zaman arasındaki fark yüzyıllar boyunca birikirse, gelecekte “artık saat” olarak adlandırılabilecek daha büyük bir düzeltme mekanizması değerlendirilebilir.
Ancak böyle bir uygulamaya ihtiyaç duyulup duyulmayacağı ve uygulanması halinde nasıl gerçekleştirileceği gelecek nesillerin karar vereceği bir konu olacak.
Yaklaşık yarım asırdır kullanılan artık saniye uygulamasının sona erdirilmesi, teknik altyapıların yanı sıra insanlığın zamanı ölçme biçiminde de önemli bir değişikliğe işaret edecek.
