Diplomatik dokunulmazlık, uluslararası hukukta bir devletin temsilcilerinin, görevlerini baskı altında kalmadan ve özgürce yerine getirebilmelerini sağlamak amacıyla verilen özel bir statüdür. 09 Şubat 2026 itibarıyla bu statü, 1961 tarihli Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi çerçevesinde dünya genelinde uygulanmaktadır.
Diplomatik dokunulmazlığın temel ilkeleri
Bu hak, bir ayrıcalıktan ziyade diplomatik görevin sürekliliğini ve devletlerin egemenlik eşitliğini korumayı hedefler. Temel unsurları şunlardır:
- Yargı Bağışıklığı: Diplomatlar, bulundukları ülkede hem cezai hem de (bazı istisnalar hariç) hukuki ve idari yargıdan muaftır. Yani bir diplomat, ev sahibi ülkede tutuklanamaz veya yargılanamaz.
- Kişi Dokunulmazlığı: Diplomatik ajanların şahsı kutsaldır. Hiçbir şekilde tutuklama veya gözaltına alma işlemine tabi tutulamazlar; ev sahibi devlet onlara gelebilecek her türlü saldırıyı önlemekle yükümlüdür.
- Konut ve Arşiv Dokunulmazlığı: Elçilik binaları ve diplomatın konutu, ev sahibi devletin izni olmadan girilemez alanlardır. Ayrıca diplomatik yazışmalar ve arşivler müdahale edilemezdir.
Diplomatik dokunulmazlık kimleri kapsar?
Dokunulmazlığın kapsamı, kişinin görev tanımına ve statüsüne göre değişkenlik gösterir:
| Grup | Kapsam |
|---|---|
| Diplomatik Ajanlar | Büyükelçiler, müsteşarlar ve ataşeler. Tam dokunulmazlığa sahiptirler. |
| Diplomat Aileleri | Diplomat ile birlikte yaşayan eş ve çocukları da (ev sahibi ülke vatandaşı değillerse) tam dokunulmazlıktan yararlanır. |
| İdari ve Teknik Personel | Hizmet personelinden farklı olarak, görevleri sırasındaki fiilleri için tam dokunulmazlığa sahiptirler. |
| Konsolosluk Memurları | Dokunulmazlıkları sadece resmi görevleriyle ilgili fiillerle sınırlıdır (Fonksiyonel Dokunulmazlık). |
Dokunulmazlık kötüye kullanılırsa ne olur?
Dokunulmazlık, ilgili kişiye suç işleme özgürlüğü vermez. Eğer bir diplomat ev sahibi ülkenin yasalarını ağır şekilde ihlal ederse iki temel mekanizma devreye girer:
- Persona Non Grata (İstenmeyen Kişi): Ev sahibi devlet, herhangi bir gerekçe göstermeden diplomatı "istenmeyen kişi" ilan edebilir. Bu durumda ilgili devlet, diplomatını geri çekmek veya görevine son vermek zorundadır.
- Dokunulmazlığın Kaldırılması: Diplomatın bağlı olduğu kendi devleti (gönderen devlet), feragat ederek diplomatın dokunulmazlığını kaldırabilir. Bu durumda diplomat, ev sahibi ülkede yargılanabilir.
